Kỹ năng kể chuyện và tường thuật thường là thách thức lớn đối với trẻ tự kỷ, nhưng có thể phát triển được bằng các chiến lược phù hợp và sự kiên trì. Bài viết này Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ phụ huynh những cách dạy trẻ tự kỷ kể chuyện về những sự việc đã diễn ra, các câu chuyện tranh để góp phần nâng cao khả năng giao tiếp và ngôn ngữ của trẻ.
Vai trò dạy kể chuyện và tường thuật đối với trẻ tự kỷ
Kể chuyện và tường thuật là kỹ năng cơ bản trong giao tiếp hàng ngày, nhưng lại thường là hạn chế của trẻ tự kỷ. Việc dạy trẻ phát triển những kỹ năng này mang lại nhiều lợi ích quan trọng về phát triển ngôn ngữ cho trẻ ASD.
Kể chuyện và tường thuật giúp trẻ tự kỷ:
- Cải thiện kỹ năng ngôn ngữ biểu đạt: Trẻ học cách sử dụng từ vựng đa dạng, cấu trúc câu dài phức tạp hơn thay vì chỉ nói những câu đơn giản
- Phát triển tư duy tuần tự: Kể chuyện đòi hỏi khả năng sắp xếp sự kiện theo trình tự thời gian, một kỹ năng quan trọng cho tư duy logic
- Hiểu biết về cảm xúc: Thông qua nhân vật trong câu chuyện, trẻ dần hiểu về cảm xúc và động cơ của người khác
- Tăng cường tương tác xã hội: Kể chuyện tạo cơ sở cho các cuộc trò chuyện với bạn bè và người thân
- Chuẩn bị kỹ năng học tập: Kỹ năng kể chuyện và tường thuật là nền tảng cho việc học đọc và học viết sau này
Nhiều nghiên cứu chỉ ra rằng trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc kể chuyện một cách mạch lạc. Trẻ có xu hướng tập trung vào chi tiết nhỏ thay vì nắm bắt cốt truyện chính hoặc bỏ qua các thông tin quan trọng mà người nghe cần biết.
Theo một nghiên cứu của Đại học Yale, trẻ tự kỷ thường thiếu khả năng đặt mình vào vị trí của người khác để hiểu xem họ đang cảm thấy như thế nào, mong muốn điều gì và tại sao họ lại hành động như vậy – hay còn gọi là “thuyết tâm trí” – Theory of Mind/ToM – điều này ảnh hưởng đến việc giao tiếp và tương tác xã hội hàng ngày, bao gồm việc kể chuyện. Bởi vì trẻ gặp khó khăn trong việc nhận ra người khác có đang quan tâm không, có cảm xúc như thế nào, có đang bận tâm điều gì khác hay không,…
Cách dạy trẻ tự kỷ kể chuyện
Dạy trẻ tự kỷ kể chuyện đòi hỏi phương pháp có cấu trúc, bắt đầu từ đơn giản và tăng dần độ phức tạp. Cách tiếp cận trực quan kết hợp với thực hành thường xuyên mang lại hiệu quả tốt nhất.
Dạy trẻ kể chuyện qua hình ảnh và sách tranh
Hỗ trợ trực quan là chìa khóa khi dạy trẻ tự kỷ kể chuyện. Hình ảnh giúp trẻ hiểu và nhớ câu chuyện tốt hơn so với chỉ dùng lời nói.
Các phương pháp sử dụng hình ảnh hiệu quả:
- Dùng sách tranh có cấu trúc đơn giản: Bắt đầu với những cuốn sách có nội dung ngắn, hình ảnh rõ ràng và ít nhân vật
- Sử dụng bảng trình tự hình ảnh: Tạo chuỗi 3-5 hình ảnh mô tả các sự kiện theo trình tự thời gian của câu chuyện
- Bản đồ câu chuyện trực quan: Vẽ sơ đồ với các yếu tố: Nhân vật, Bối cảnh, Vấn đề, Hành động, Kết quả
- Dạy về cấu trúc câu chuyện: Sử dụng màu sắc hoặc biểu tượng khác nhau để đánh dấu phần mở đầu, thân bài và kết thúc
Một kỹ thuật được sử dụng tại Trung tâm Nhân Hòa là “Bảng kể chuyện” (Storyboard) – nơi chúng tôi tạo ra các thẻ hình ảnh minh họa cho các phần của câu chuyện và trẻ sẽ sắp xếp theo đúng trình tự, sau đó kể lại câu chuyện dựa trên các hình ảnh đó.
Ví dụ: Với câu chuyện “Chú cún đói bụng”, chúng tôi sử dụng 4 thẻ hình minh họa: 1) Chú cún đang giữ khay thức ăn và nhìn mẹ, 2) Mẹ đổ thức ăn ra khay cho chú cún, 3) Mẹ đưa khay thức ăn cho chú cún, 4) Chú cún đang ăn rất ngon lành. Trẻ sẽ quan sát và sắp xếp các thẻ hình theo thứ tự và mô tả trong hình đang diễn ra điều gì. Việc sắp xếp, xâu chuỗi và nói câu mô tả từng hình là một gợi ý, một cách làm mẫu tuyệt vời để trẻ hiểu được việc kể chuyện là như thế nào, đồng thời giúp trẻ cấu trúc lại các sự kiện một cách dễ dàng hơn.
Dạy trẻ kể chuyện qua các tình huống thực tế và trò chơi
Dạy trẻ kể chuyện qua các tình huống thực tế giúp trẻ ghi nhớ thông tin, sắp sếp lời nói diễn đạt theo trình tự logic và tình huống.
Các hoạt động thực hành hiệu quả:
- Kể về hoạt động hàng ngày: Khuyến khích trẻ kể lại những gì đã làm trong ngày theo trình tự
- Tạo album ảnh cá nhân: Chụp ảnh các hoạt động của trẻ, sau đó khuyến khích trẻ kể lại dựa trên ảnh
- Video tự quay: Ghi hình trẻ tham gia hoạt động, sau đó xem lại và hướng dẫn trẻ tường thuật
- Đóng vai và kịch: Sử dụng đồ chơi hoặc con rối để diễn lại các tình huống và khuyến khích trẻ kể chuyện
Ví dụ thực tế: Sau chuyến đi sở thú, thay vì hỏi “Con thích đi sở thú không?”, phụ huynh có thể ngồi lại, cùng trẻ xem lại ảnh chụp và hỏi “Con đã thấy những con vật nào? Chúng làm gì? Con vật nào con thích nhất? Tại sao?”. Những câu hỏi cụ thể này giúp định hướng cho trẻ cách kể chuyện.
Các trò chơi dạy trẻ kể chuyện và tường thuật
Học thông qua chơi là phương pháp hiệu quả để phát triển kỹ năng kể chuyện cho trẻ tự kỷ.
Trò chơi “Kể chuyện theo tranh”
Trò chơi kể chuyện theo tranh là cách tuyệt vời để phát triển kỹ năng tường thuật kể chuyện cho trẻ tự kỷ. Những trò chơi này tận dụng thế mạnh xử lý thông tin trực quan của nhiều trẻ tự kỷ.
Các trò chơi kể chuyện theo hình hiệu quả:
- Chuỗi hình tranh kể chuyện: Cung cấp cho trẻ các thẻ hình ảnh lộn xộn, yêu cầu trẻ sắp xếp theo trình tự và kể câu chuyện
- Làm mẫu: Giáo viên hoặc cha mẹ hướng dẫn trẻ thông qua làm mẫu một số câu miêu tả câu chuyện
- Hoàn thành câu chuyện: Cho trẻ xem một phần câu chuyện bằng hình ảnh và yêu cầu trẻ tưởng tượng kết thúc
- Công cụ kết hợp “túi kể chuyện”: Chuẩn bị túi đựng các đồ vật liên quan đến một câu chuyện, trẻ lấy từng món và kết nối chúng thành câu chuyện sáng tạo và cuốn hút hơn.
Cha mẹ hãy tham khảo cách dạy trẻ kể chuyện theo tranh trong video dưới đây:
Trò chơi “Đóng vai kể lại”
Mục tiêu: Giúp trẻ nhập vai, hiểu hành động và cảm xúc nhân vật trong câu chuyện.
Cách chơi:
- Dùng búp bê, thú bông, hoặc đạo cụ đơn giản (rối tay) để cùng trẻ diễn lại một câu chuyện quen thuộc.
- Ví dụ: kể lại chuyện “Ba chú heo con”, cho trẻ chọn vai và diễn theo lời dẫn của người lớn.
- Kỹ thuật hỗ trợ: Dùng câu hỏi dẫn như “Chú heo đầu tiên đã làm gì?”, “Sói nói gì nhỉ?”…
- Sau đó khuyến khích trẻ kể lại bằng lời của chính mình.
“Kể chuyện bằng hình ảnh cá nhân”
Mục tiêu: Gắn kết ngôn ngữ kể chuyện với trải nghiệm cá nhân, tăng khả năng tường thuật
Cách chơi:
- Dùng hình chụp các hoạt động thật của trẻ (đi chơi, ăn kem, sinh nhật…).
- Đặt các câu hỏi gợi mở: “Ai ở trong hình?”, “Con đang làm gì?”, “Sau đó chuyện gì xảy ra?”.
- Dạy trẻ dùng các cấu trúc kể chuyện theo thời gian: “Lúc đó con…”, “Rồi con…”, “Cuối cùng thì…”.
Kỹ năng tường thuật cho trẻ tự kỷ
Tường thuật là một dạng kể chuyện đặc biệt, đòi hỏi trẻ kể lại chuyện theo kinh nghiệm và những gì đã xảy ra một cách có trình tự. Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn với kỹ năng này do khả năng tổ chức thông tin và sự tập trung chú ý thường hạn chế.
Sử dụng câu hỏi để khuyến khích tường thuật
Câu hỏi có cấu trúc là công cụ mạnh mẽ giúp hướng dẫn trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng kể chuyện tường thuật. Câu hỏi đóng vai trò như dàn ý, giúp trẻ biết những thông tin nào cần đưa vào.
Các loại câu hỏi hỗ trợ tường thuật:
- Câu hỏi trình tự: “Điều gì xảy ra đầu tiên? Sau đó thì sao? Cuối cùng là gì?”
- Câu hỏi chi tiết: “Ai tham gia? Họ mặc gì? Thời tiết thế nào?”
- Câu hỏi nguyên nhân – kết quả: “Tại sao nhân vật làm điều đó? Điều gì xảy ra sau đó?”
- Câu hỏi cảm xúc: “Nhân vật cảm thấy thế nào? Tại sao họ lại buồn/vui/sợ?”
Một kỹ thuật hiệu quả là “Khung câu hỏi giảm dần”, ban đầu cung cấp nhiều câu hỏi chi tiết để hướng dẫn trẻ, sau đó dần dần giảm số lượng câu hỏi khi trẻ tiến bộ, cuối cùng chỉ sử dụng câu hỏi mở như “Con có thể kể về chuyến đi chơi hôm qua không?”
Ví dụ thực tế: Khi dạy trẻ kể về một bộ phim, thay vì yêu cầu “Kể về bộ phim con vừa xem”, hãy bắt đầu với các câu hỏi: “Bộ phim tên gì? Nhân vật chính là ai? Vấn đề gì đã xảy ra? Họ đã giải quyết như thế nào? Kết thúc ra sao?”. Theo thời gian, giảm dần số lượng câu hỏi khi trẻ đã quen với cấu trúc tường thuật.
>>>Tham khảo thêm:
Hướng dẫn trẻ tóm tắt câu chuyện
Tóm tắt là kỹ năng cần thiết giúp trẻ tường thuật các câu chuyện tập trung vào những thông tin quan trọng
Kỹ thuật dạy tóm tắt hiệu quả:
- Sử dụng khung 5W1H: Dạy trẻ xác định: Ai (Who), Cái gì (What), Ở đâu (Where), Khi nào (When), Tại sao (Why) và Như thế nào (How)
- Mô hình tóm tắt: Cung cấp mẫu tóm tắt và từng bước hướng dẫn trẻ tự kể tóm tắt câu chuyện tương tự
- Quy tắc 3 điểm chính: Dạy trẻ chỉ tập trung vào 3 sự kiện/ý tưởng quan trọng nhất của câu chuyện
Phương pháp này giúp trẻ tự kỷ nhận diện và ghi nhớ các yếu tố quan trọng cần tóm tắt và kể lại câu chuyện.
Lời kết
Dạy trẻ tự kỷ kỹ năng kể chuyện và tường thuật là một quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, sáng tạo và nhất quán. Mặc dù có thể gặp nhiều thách thức, nhưng với phương pháp phù hợp, hầu hết trẻ tự kỷ đều có thể cải thiện đáng kể khả năng này.
Trong hành trình phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ, không thể thiếu các kỹ năng tường thuật – kể chuyện để trẻ diễn đạt bằng lời tốt hơn để hòa nhập cùng các bạn.
