Phương pháp giao tiếp tăng cường và thay thế AAC là một trong những phương pháp được sử dụng phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ, chậm nói, chậm phát triển ngôn ngữ, khuyết tật trí tuệ. Bài viết dưới Trung tâm Nhân Hòa chia sẻ chi tiết về phương pháp AAC là gì và áp dụng như thế nào?
Phương pháp giao tiếp tăng cường và thay thế AAC là gì?
Giao tiếp tăng cường và thay thế AAC là một trong những phương pháp phát triển ngôn ngữ thường dùng để hỗ trợ trẻ gặp khó khăn về giao tiếp. Phương pháp này được dùng nhiều cho trẻ tự kỷ, chậm phát triển ngôn ngữ, khuyết tật trí tuệ (những trẻ có lời nói giao tiếp kém hiệu quả.
- AAC – Augmentative Alternative Communication: Giao tiếp tăng cường (sự bổ sung hoặc bổ trợ cho lời nói kém hiệu quả). Giao tiếp thay thế (sự thay thế cho lời nói khi lời nói không thể hiểu được hoặc không hiện diện).
- AAC có thể là một cách để giúp một ai đó hiểu, và cũng như là một phương tiện để diễn đạt.
Đối tượng sử dụng phương pháp AAC
Phương pháp AAC thường được sử dụng để phát triển ngôn ngữ cho các đối tượng:
- Người có ít lời nói hoặc lời nói không có chức năng.
- Người có khuyết tật trí tuệ.
- Người có khuyết tật thể chất (vd: bại não).
- Người có rối loạn phổ tự kỷ.
- Người có các khuyết tật tiến triển.
- Người khiếm thính sử dụng việc ra dấu.
Mục đích sử dụng AAC trong can thiệp và hoạt động hàng ngày:
- Cung cấp một hình thức giao tiếp tạm thời.
- Hỗ trợ cho sự phát triển giao tiếp bằng lời.
- Nâng cao tính dễ hiểu của giao tiếp.
- Cung cấp một phương tiện giao tiếp cho những người không có lời nói chức năng – phương tiện chính để giao tiếp.
- Hỗ trợ cho sự phát triển của nhận thức.
Sử dụng AAC tạo cơ hội cho trẻ đạt được khả năng ngôn ngữ cao nhất – vừa hiểu được người khác, vừa truyền đạt được thông điệp của mình.
- AAC hỗ trợ phát triển khả năng nhận thức, xã hội và học tập thông qua việc tăng cường sử dụng giao tiếp hiệu quả.
- Sử dụng AAC giúp giảm nguy cơ các vấn đề về hành vi xuất phát từ sự thất vọng do không được người khác hiểu.
- AAC giúp tăng chất lượng cuộc sống thông qua cảm giác thỏa mãn và hài long rằng thông điệp của họ đang được người khác hiểu.
- AAC giúp tăng cường sự tham gia vào các hoạt động hàng ngày (ở trường, nơi làm việc, vui chơi) và trong xã hội.
- AAC không gây trở ngại sự phát triển lời nói, thực tế trong một số trường hợp nó có thể hỗ trợ cho sự phát triển lời nói.
- AAC có thể có lợi cho các cá nhân ở mọi độ tuổi và ở tất cả các mức độ khả năng.
Các hình thức của phương pháp AAC
Phương pháp AAC không công nghệ (Low-tech)
Phương pháp AAC không công nghệ sử dụng các công cụ và phương pháp đơn giản, không cần thiết bị điện tử. Những hình thức này linh hoạt và dễ áp dụng trong nhiều tình huống.
Bảng giao tiếp bằng hình ảnh: Công cụ này giúp người dùng truyền đạt ý tưởng, cảm xúc, hoặc nhu cầu qua hình ảnh hoặc biểu tượng. Bảng có thể tùy chỉnh, giúp mỗi cá nhân giao tiếp một cách trực quan.
Thẻ hình PECS: Hệ thống Giao tiếp Trao đổi Hình ảnh (PECS) cho phép người dùng dùng thẻ hình ảnh để giao tiếp, phát triển kỹ năng xã hội và khả năng tự lập.
Cử chỉ và ngôn ngữ cơ thể: Các cử chỉ và biểu cảm khuôn mặt là phần quan trọng của giao tiếp không lời, tạo sự kết nối mà không cần lời nói.
Bảng chữ cái và từ vựng: Công cụ này cho phép người dùng chọn chữ hoặc từ để tạo thành câu, hỗ trợ diễn đạt ý tưởng một cách chính xác và hiệu quả.
Phương pháp AAC công nghệ (High-tech)
AAC công nghệ cao bao gồm thiết bị và phần mềm hiện đại, hỗ trợ giao tiếp qua công nghệ điện tử, linh hoạt và hiệu quả hơn.
Máy tính bảng với ứng dụng giao tiếp: Với các ứng dụng chuyên dụng, người dùng có thể chọn hình ảnh, văn bản, hoặc âm thanh để truyền tải thông điệp dễ dàng.
Thiết bị phát âm thanh: Người dùng chọn hình ảnh hoặc nhấn nút để thiết bị phát âm thanh tương ứng, giúp giao tiếp nhanh chóng.
Phần mềm chuyển văn bản thành giọng nói: Công nghệ này cho phép người dùng nhập văn bản và nghe nó được đọc lên, là giải pháp cho những người không thể nói.
Ứng dụng giao tiếp chuyên biệt: Các ứng dụng này đáp ứng nhu cầu cụ thể, cho phép người dùng giao tiếp trong nhiều ngữ cảnh với giao diện tùy chỉnh và hỗ trợ đa ngôn ngữ.
Hệ thống hình ảnh và biểu tượng
Hệ thống này sử dụng hình ảnh và biểu tượng để giúp người dùng dễ dàng truyền đạt ý tưởng và cảm xúc.
Hệ thống biểu tượng trực quan: Bao gồm các biểu tượng và hình ảnh được thiết kế rõ ràng, hỗ trợ giáo dục và trị liệu.
Bộ hình ảnh theo chủ đề: Bộ hình ảnh này tập trung vào các chủ đề cụ thể như thực phẩm hoặc hoạt động hàng ngày, giúp người dùng tìm và chọn hình ảnh phù hợp.
Thẻ hoạt động hàng ngày: Thẻ này mô tả các hoạt động thường nhật, giúp người dùng lên kế hoạch và tổ chức cuộc sống dễ dàng hơn.
Lịch trình bằng hình ảnh: Lịch trình sử dụng hình ảnh để mô tả các hoạt động trong ngày, giúp người dùng dễ dàng hiểu và tham gia vào các hoạt động mà không bỡ ngỡ.
Mỗi hình thức AAC mang lại những lợi ích đặc biệt, hỗ trợ người dùng giao tiếp hiệu quả và tự tin hơn trong cuộc sống hàng ngày.
Đánh giá toàn diện cho giao tiếp tăng cường và thay thế AAC
Đánh giá về tiền sử, bệnh sử: Tình trạng và tiền sử y khoa, giáo dục, nghề nghiệp và nền tảng văn hóa ngôn ngữ. Tiền sử sử dụng hệ thống AAC, bao gồm động lực cho việc sử dụng AAC. Tiên lượng khả năng tiến triển.
Tình trạng và cảm giác vận động: Thị lực – khả năng nhìn những biểu tượng trên hệ thống AAC. Tình trạng vận động/thể chất – Phương tiện tiếp cận. Hệ thống cảm giác được hợp nhất – khả năng điều hòa và sẵn sàng của cơ thể cho sự giao tiếp.
Đánh giá mức độ giao tiếp: Khả năng giao tiếp bằng ngôn ngữ lời nói, cử chỉ, khả năng hiểu và diễn đạt
Đánh giá ngôn ngữ viết: bao gồm kỹ năng đọc và viết.
Đánh giá biểu tượng: khả năng sử dụng nhiều đặc điểm biểu tượng khác nhau để đáp ứng nhu cầu giao tiếp hiện tại và tương lai (VD: đưa ra yêu cầu, đáp ứng với các câu hỏi, phản đối, bình luận…).
Xác định yếu tố thuận lợi và rào cản.
Phân loại phương pháp giao tiếp tăng cường và thay thế AAC
Giao tiếp tăng cường và thay thế AAC có hỗ trợ
Đồ vật, ảnh chụp, tranh, các biểu tượng, từ, đánh vần.
- Các thiết bị AAC kỹ thuật thấp: Các bảng giao tiếp, sách giao tiếp, dụng cụ chỉ, thanh chỉ có đèn gắn trên đầu, cộng sự giao tiếp đặt những câu hỏi có/không.
- Các thiết bị AAC kỹ thuật cao: Cho phép lưu trữ và lấy lại các thông điệp, có thể cũng cho phép sử dụng trong việc sản sinh lời nói như máy tính bảng, thiết bị giao tiếp chuyên dụng, điện thoại thông minh….
Giao tiếp tăng cường và thay thế AAC không có hỗ trợ
Ngôn ngữ cơ thể – nét mặt, cử chỉ tự nhiên, ra dấu từ chính (từ khóa ký hiệu), ngôn ngữ ký hiệu, đánh vần bằng tay.
Một số chiến lược sử dụng phương pháp AAC
Để có thể đưa ra và sử dụng các chiến lược và công cụ AAC phù hợp với nhu cầu và khả năng của đối tượng giao tiếp (trẻ), chúng ta cần lượng giá, đánh giá được trẻ đang ở mức độ giao tiếp nào và xây dựng mục tiêu phù hợp với khả năng và nhu cầu của trẻ và gia đình. Lựa chọn các hình thức công cụ phù hợp với chiến lược AAC được lựa chọn dựa trên mức độ giao tiếp của trẻ sau lượng giá:
- Vật thật => Một phần của vật thật => Ảnh chụp vật thật => Tranh vẽ => Biểu tượng => Từ và câu.
Một số các chiến lược AAC thường dùng trong can thiệp và cuộc sống hàng ngày:
Hỗ trợ kích thích ngôn ngữ (ALS)
Cuốn sách về tôi.
Sách trò chuyện.
Sách “ngày của con”
Bảng chọn lựa
Bảng trước tiên – Sau đó
Bảng giao tiếp.
Lịch trình bằng hình ảnh – Chuỗi hoạt động
Thảm trò chuyện
Bảng chủ đề
Các chiến lược và công cụ hỗ trợ hành vi
Câu chuyện xã hội.
Kịch bản xã hội.
PODD – Hệ thống trình bày linh động của việc sắp xếp ngữ dụng.
PECS – Hệ thống giao tiếp, trao đổi thẻ tranh.
Kết luận
Phương pháp giao tiếp tăng cường và thay thế AAC là một công cụ hữu hiệu trong việc hỗ trợ trẻ gặp khó khăn về giao tiếp. AAC sẽ giúp tạo nền tảng cho việc giao tiếp bằng ngôn ngữ và giao tiếp thay thế trong cuộc sống sinh hoạt hàng ngày. Với 15 năm kinh nghiệm, Trung tâm Nhân Hòa đã chứng kiến nhiều trường hợp trẻ có những tiến bộ vượt bậc nhờ áp dụng phương pháp này một cách đúng đắn và kiên trì.
Tài liệu tham khảo
- Giao tiếp tăng cường và thay thế – Đại học Y khoa Phạm Ngọc Thạch 4/2019.
- Giao tiếp tăng cường và thay thế – Seon Kyoung Han
- ASHA (American Speech Hearing Association).
Đào Thị Thanh Hương
