Hành vi trẻ nhại lời là một trong những đặc điểm ngôn ngữ ở trẻ em tự kỷ phổ biến nhưng nhiều phụ huynh chưa hiểu rõ về nguyên nhân và phương pháp dạy hiệu quả. Trung tâm Nhân Hòa chia sẻ nguyên nhân trẻ hay lặp lại lời nói, giúp cha mẹ hiểu con mình hơn và có phương pháp hỗ trợ phù hợp.
Bài viết này phân tích các loại nhại lời khác nhau ở trẻ, vai trò chức năng của việc nhại lời trong quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ tự kỷ và giới thiệu các phương pháp can thiệp hiệu quả.
Nói nhại lời ở trẻ tự kỷ là gì?
Nhại lời (echolalia) là hiện tượng trẻ lặp lại từ ngữ hoặc cụm từ mà trẻ đã nghe từ người khác. Đây thực sự là một phần bình thường trong quá trình phát triển ngôn ngữ của trẻ, là cách trẻ bắt chước khi học nói và giao tiếp với người khác.
Nhại lời trong quá trình phát triển thông thường kết thúc khoảng 3 tuổi khi trẻ học cách nối các từ và cụm từ lại với nhau để giao tiếp. Tuy nhiên, nếu trẻ tiếp tục lặp lại từ và cụm từ sau tuổi mẫu giáo, đó có thể là dấu hiệu cho thấy trẻ mắc chứng tự kỷ.
Nhại lời là một đặc điểm ngôn ngữ của trẻ tự kỷ điển hình, khoảng 75 – 80% người được chẩn đoán mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ (ASD) có khả năng nói có biểu hiện nhại lời. Hiện tượng này đặc biệt phổ biến ở trẻ tự kỷ có sự chậm trễ trong phát triển ngôn ngữ.
Nguyên nhân nhại lời ở trẻ
Có nhiều lý do tại sao trẻ tự kỷ có biểu hiện nhại lời, và những lý do này có thể thay đổi theo thời gian. Trẻ cũng có thể có nhiều hơn một lý do cho việc nhại lời.
Trung tâm Nhân Hòa đã tổng hợp một số lý do phổ biến nhất mà trẻ tự kỷ nhại lời:
- Tự kích thích (Self-stimulation): Trẻ tự kỷ thường có vấn đề về cảm giác. Trẻ có thể bị choáng ngợp với một môi trường, âm thanh hoặc tình huống cụ thể và gặp khó khăn trong việc tự điều chỉnh. Điều này thường dẫn đến hành vi tự kích thích hay “stimming” như một cơ chế làm dịu. Một trong những hành vi tự kích thích đó là nhại lời.
- Giao tiếp căng thẳng: Khi gặp phải tình huống căng thẳng hay không biết cách giải quyết như thế nào, trẻ cũng có thể có biểu hiện nhại lời để cảm thấy dễ chịu hơn hoặc né tránh tình huống gây căng thẳng.
- Tự giúp đỡ bản thân: Nhại lời cũng có thể là một công cụ hữu ích để trẻ đối phó với một nhiệm vụ khó khăn. Trẻ có thể sử dụng các từ hoặc cụm từ trẻ học được từ cha mẹ, bạn bè, giáo viên, hoặc thậm chí truyền hình, lặp đi lặp lại để giúp bản thân đi đến giải pháp.
- Tương tác với người khác: Lời nói lặp đi lặp lại có thể là cách trẻ giao tiếp ý tưởng và tương tác với người khác. Ví dụ: trẻ có thể lặp lại một cụm từ bạn thường sử dụng trong trò chơi nếu trẻ muốn chơi – có thể là “Sẵn sàng chưa, tôi đến đây” khi muốn chơi trò đuổi bắt.
- Yêu cầu thứ gì đó: Chậm phát triển ngôn ngữ là vấn đề kèm theo thường gặp ở trẻ tự kỷ, vì vậy trẻ có thể sử dụng ngôn ngữ giống như một đứa trẻ mới biết đi dùng để yêu cầu điều gì đó. Thay vì hỏi, “Con có thể uống sữa không?”, trẻ có thể diễn đạt câu hỏi như trẻ nghe từ bạn, “Con có muốn uống sữa không?”
- Trả lời có: Tương tự, trẻ có thể lặp lại câu hỏi bạn hỏi như một cách để trả lời có. Ví dụ, nếu bạn hỏi trẻ, “Con có muốn kem không?”, trẻ có thể trả lời bằng “Con có muốn kem không?” như một cách để phản hồi “có”.
Bất kể lý do của trẻ nhại lời là gì, có thể hiểu rằng lời nói lặp đi lặp lại là bước đầu tiên lành mạnh dẫn đến việc sử dụng ngôn ngữ giao tiếp.
Các loại nhại lời thường gặp ở trẻ
Theo nghiên cứu từ bài báo “Functional echolalia in autism speech” trên tạp chí Frontiers in Psychology, có hai loại nhại lời chính ở trẻ tự kỷ: nhại lời tức thì và nhại lời trì hoãn. Cũng có hai hình thức khác của các loại nhại lời này: tương tác và không tương tác.
1. Nhại lời tức thì (Immediate Echolalia)
Loại lời nói lặp lại này xảy ra ngay sau khi bạn nói điều gì đó với trẻ. Ví dụ: bạn hỏi “Con có muốn ăn bánh không?”, trẻ lặp lại giống như bạn một cách y chang và ngay lập tức. Đây là nhại lời tức thì. Lưu ý rằng có thể có sự chậm trễ nhẹ trong phản hồi của trẻ, và nó vẫn có thể là nhại lời tức thì.
2. Nhại lời trì hoãn (Delayed Echolalia)
Nhại lời trì hoãn là khi trẻ lặp lại từ hoặc cụm từ trẻ đã nghe được sau đó trong ngày. Trẻ có thể lặp lại những cụm từ này có chủ đích, hoặc trẻ chỉ có thể đang lặp lại âm thanh mà trẻ đã nghe. Ví dụ: trẻ tự nói một mình và lặp lại “cá mập bơi bơi bơi bơi” như âm thanh trên đoạn nhạc trẻ đã nghe.
3. Nhại lời tương tác (Interactive Echolalia)
Còn được gọi là “nhại lời chức năng”/ “nhại lời tương tác”. Đó là khi trẻ sử dụng một cụm từ trẻ đã ghi nhớ như một phương tiện để giao tiếp. Ví dụ: trẻ nghe một cụm từ trong một quảng cáo nói rằng “sữa mẹ là thức ăn tốt nhất cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ”, trẻ có thể nói cùng một điều, hoặc điều gì đó tương tự, để chỉ ra rằng trẻ đang đói.
4. Nhại lời không tương tác (Non-interactive Echolalia)
Loại lời nói lặp lại này còn được gọi là “nhại lời không chức năng”. Hình thức nhại lời này ở trẻ tự kỷ có nghĩa là các cụm từ và từ trẻ sử dụng lặp đi lặp lại không thể hiện chức năng giao tiếp. Thay vào đó, trẻ chỉ đơn giản là lặp lại từ và cụm từ.
Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi hiểu rằng việc xác định liệu trẻ đang sử dụng nhại lời tương tác hay không tương tác đòi hỏi sự quan sát tinh tế. Nhưng nếu trẻ đang đọc lại toàn bộ các tập phim hoạt hình, điều này có thể cho thấy trẻ đang tự làm dịu bản thân, và bạn có thể phải cố gắng tìm ra lý do tại sao trẻ cảm thấy choáng ngợp hoặc căng thẳng.
Phương pháp dạy trẻ giảm nói nhại lời
Điều quan trọng là phải hiểu rằng nhại lời không phải là điều xấu, mặc dù nó gây ra một số khó khăn trong cuộc sống hàng ngày. Nhại lời thực sự là một bước đệm để giúp trẻ học cách giao tiếp hiệu quả. Tuy nhiên, nếu thời gian kéo dài lâu cũng khiến trẻ khó khăn trong giao tiếp. Dưới đây là một số phương pháp dạy trẻ nói nhại lời hữu ích.
Các phương pháp dạy trẻ giảm nói nhại lời
Các phương pháp dạy trẻ nói nhại lời nhằm giảm đi biểu hiện nhại lời ở trẻ và cấu trúc câu, lời nói phù hợp với ngữ cảnh, mục đích để giao tiếp hiệu quả hơn.
1. Cấu trúc câu và mô hình hóa ngôn ngữ có mục đích
- Mục tiêu: Chuyển lời nói nhại từ thành câu nói có ý nghĩa.
- Cách thực hiện: Người lớn cấu trúc câu nói mẫu, có thể thêm cảm xúc, mục đích rõ ràng.
- Ví dụ: Khi trẻ mở tủ lạnh, thay vì chỉ nhại “nước trái cây”, bạn nói: “Con muốn nước trái cây à? Con hãy nói: Con | muốn | nước | trái | cây”. Khi thực hiện, cha mẹ cần lưu ý: Mẫu ngôn ngữ cần ngắn gọn, chính xác, đúng ngữ cảnh.
2. Chơi tương tác – Kỹ thuật phản hồi và mở rộng
- Mục tiêu của phương pháp này là gắn lời nhại lại với hành động trong tình huống cụ thể.
- Ví dụ về cách thực hiện: Khi chơi, nếu trẻ nhại “Bánh xe quay”, bạn mở rộng bằng cách thêm hành động: “Đúng rồi, bánh xe đang quay tròn – quay quay quay!”. Việc thêm cử chỉ, giọng điệu nhấn mạnh để tạo liên kết ngữ nghĩa và tăng cường khả năng hiểu của trẻ.
- Phương pháp này giúp trẻ hiểu mối quan hệ giữa từ và hành động → giảm nhại máy móc.
3. Kỹ thuật làm mẫu câu nói
Kỹ thuật làm mẫu câu nói là phương pháp giúp trẻ nói câu dài, diễn tả hành động hoặc nhu cầu giảm đi các biểu hiện nhại lời ở trẻ.
- Mục tiêu: Ban đầu hỗ trợ để trẻ dần tự nói ra cụm từ quen thuộc, sau dần hình thành thói quen nói câu hoàn chỉnh.
- Cách thực hiện: Khi đang chơi và cần nói câu dài, người lớn ngắt câu quen thuộc, chờ trẻ nói phần còn lại.
- Ví dụ: “Con muốn … (dừng lại)” → trẻ nói: “nước trái cây.” Nếu trẻ không nói, bạn gợi ý mẫu bằng cách tạo hình miệng hoặc ngôn ngữ cử chỉ để diễn tả.
4. Chiến lược điều chỉnh phản hồi nhại lời
- Mục tiêu: Dẫn dắt lời nhại lặp lại thành phát ngôn phù hợp hơn.
- Cách thực hiện: Nếu trẻ lặp: “Con muốn bánh hả?”, bạn điều chỉnh “ngay lập tức :”Ah, con có thể nói: Con muốn bánh”.
- Lặp lại chính lời trẻ nói, nhưng theo cấu trúc đúng → giúp trẻ học mẫu câu.
Cha mẹ hãy xem video dưới đây về kỹ thuật làm mẫu câu cho trẻ:
Kết hợp các phương pháp can thiệp giúp trẻ giảm nói nhại lời
Nếu tình trạng nhại lời ở trẻ kéo dài và không giảm, cách tốt nhất để giúp trẻ giảm nói nhại lời – lặp lại là cha mẹ nên liên hệ với chuyên gia. Với sự giúp đỡ của nhà trị liệu ngôn ngữ và chương trình trị liệu ngôn ngữ chất lượng cao, trẻ có thể học cách mở rộng kỹ năng ngôn ngữ của mình.
- Liệu pháp ngôn ngữ: Các nhà âm ngữ trị liệu có thể làm việc với trẻ tự kỷ để phát triển các cơ chế ngôn ngữ tích cực hơn. Họ có thể giúp trẻ học cách trả lời câu hỏi theo cách thích hợp và phát triển các kỹ năng giao tiếp mới.
- Phân tích hành vi ứng dụng (ABA): Phương pháp ABA là một trong những chương trình trị liệu được nghiên cứu và chứng minh nhiều nhất để giúp trẻ tự kỷ học cách giao tiếp và học các kỹ năng hiệu quả. Trong chương trình ABA, trẻ sẽ được cung cấp nhiều cơ hội để học và thực hành kỹ năng giao tiếp, giúp trẻ mở rộng các mẫu lời nói và công cụ giao tiếp hiệu quả.
- Liệu pháp âm nhạc: Âm nhạc có thể là một công cụ mạnh mẽ để giúp trẻ phát triển kỹ năng ngôn ngữ và giao tiếp.
- Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT): Liệu pháp CBT có thể giúp trẻ hiểu và quản lý cảm xúc của mình, từ đó giảm hành vi nhại lời.
- Phương pháp dùng hình ảnh – PECS hoặc AAC kết hợp ngôn ngữ. Mục tiêu: Hỗ trợ trẻ gắn lời nói với hình ảnh thực tế để trẻ dễ hiểu và diễn đạt. Ví dụ: Dùng thẻ tranh hoặc bảng hình ảnh để dạy trẻ. Khi trẻ đưa tranh “kẹo”, bạn nói: “Con muốn kẹo”, kèm với các hình ảnh minh họa và ghép lại với nhau. Sau vài lần, trẻ có thể bắt đầu nói câu mẫu khi nhìn tranh. Sau dần giảm đi hình ảnh và sử dụng các phương pháp trên đây.
Cho trẻ học can thiệp chứng nhại lời ở trung tâm
Trung tâm Nhân Hòa với hơn 10 năm kinh nghiệm làm việc với trẻ tự kỷ, chúng tôi hiểu rằng việc can thiệp sớm là rất quan trọng đối với trẻ tự kỷ chậm nói kèm biểu hiện nhại lời. Các nghiên cứu cho thấy can thiệp sớm hiệu quả hơn và lâu dài.
Đội ngũ chuyên gia của chúng tôi làm việc với bạn và con bạn để phát triển một chương trình can thiệp cá nhân hóa nhằm giải quyết các vấn đề về giao tiếp và nhại lời của con bạn. Trong chương trình của chúng tôi, con bạn sẽ được cung cấp nhiều cơ hội để học và thực hành kỹ năng giao tiếp, giúp trẻ mở rộng từ ngữ, mở rộng các mẫu câu và phát triển các công cụ giao tiếp hiệu quả.
Ví dụ thực tế: Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi đã làm việc với bé G.K – 4 tuổi, thường lặp lại câu hỏi thay vì trả lời. Sau 3 tháng tham gia chương trình can thiệp, G.K đã học được cách trả lời “có” hoặc “không” thay vì lặp lại câu hỏi và dần dần phát triển các kỹ năng giao tiếp phức tạp hơn.
Câu hỏi thường gặp về trẻ hay nhại lời
Chứng nhại lời ở trẻ tự kỷ có hết không?
Nhại lời là một phần của quá trình phát triển ngôn ngữ và thường giảm đi hoặc biến mất khi trẻ phát triển kỹ năng ngôn ngữ khác. Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi đã hỗ trợ nhiều trẻ tự kỷ có thể học cách giảm nhại lời và phát triển các kỹ năng giao tiếp hiệu quả hơn.
Làm thế nào để trẻ ngừng lặp lại lời nói?
Thay vì cố gắng ngăn chặn hoàn toàn hành vi nhại lời, hãy tập trung vào việc hiểu nguyên nhân và giúp trẻ phát triển các kỹ năng giao tiếp mới. Các chuyên gia như nhà trị liệu ngôn ngữ hoặc phát triển các kỹ năng giao tiếp lời nói như:
Khi sử dụng ngôn ngữ hiệu quả, trẻ sẽ bớt dần đi biểu hiện nhại lời.
Hiện tượng nhại lời xảy ra ở trẻ nào?
Nhại lời là một phần bình thường của quá trình phát triển ngôn ngữ ở tất cả trẻ em, nhưng nó đặc biệt phổ biến ở trẻ tự kỷ. Nghiên cứu cho thấy khoảng 75% trẻ tự kỷ có biểu hiện nhại lời. Ngoài ra, nhại lời cũng có thể xảy ra ở trẻ bị chậm phát triển ngôn ngữ, tăng động ADHD và một số tình trạng khác.
Lời kết
Hiểu rõ về hiện tượng nhại lời ở trẻ tự kỷ là bước đầu tiên quan trọng để hỗ trợ con bạn phát triển kỹ năng giao tiếp hiệu quả. Với các phương pháp dạy trẻ giảm nhại lời đúng hướng, trẻ tự kỷ có thể học cách sử dụng ngôn ngữ giao tiếp hiệu quả hơn và bỏ dần thói quen lặp lại lời nói.
Nếu con bạn đang gặp khó khăn với nhại lời – thường xuyên lặp lại lời nói, đừng ngần ngại liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được tư vấn và hỗ trợ chuyên nghiệp. Cùng nhau, chúng ta có thể giúp con phát triển kỹ năng giao tiếp và hòa nhập tốt hơn.
Tài liệu tham khảo:
- Cleveland Clinic. (2023). Echolalia: What It Is, Causes, Types & Treatment.
- PMC9997079 (2023), Functional echolalia in autism speech: Verbal formulae and repeated prior utterances as communicative and cognitive strategies
- PMID37462136 (2023), A systematic review of interventions for echolalia in autistic children
- The Autism Therapy Group. (2021). Echolalia in Autism: What It Is and How To Treat It.
