Tự kỷ là một trong những rối loạn phát triển thần kinh ở trẻ em, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Trẻ tự kỷ thường khó khăn về ngôn ngữ lời nói, tương tác xã hội và có những hành vi bất thường lặp đi lặp lại ảnh hưởng đến sinh hoạt và học tập hàng ngày.
Trong bài viết này, Trung tâm Nhân Hòa sẽ giúp cha mẹ tìm hiểu về trẻ tự kỷ là gì, các dấu hiệu nhận biết ở nhiều độ tuổi khác nhau, nguyên nhân và các phương pháp dạy can thiệp sớm nhằm hỗ trợ trẻ phát triển tốt nhất.
Trẻ tự kỷ là gì?
Trẻ tự kỷ là những trẻ thường có những khó khăn trong việc hiểu và diễn đạt lời nói, cảm xúc, suy nghĩ, giao tiếp xã hội cũng như gặp khó khăn trong việc thích nghi với những thay đổi trong thói quen hoặc môi trường xung quanh. Mỗi trẻ tự kỷ sẽ có các mức độ biểu hiện khác nhau về khả năng giao tiếp, nhận thức và hành vi.
Tỷ lệ trẻ mắc tự kỷ hiện nay đang tăng lên đáng kể, với 1 trên 54 trẻ em tại Mỹ được chẩn đoán mắc rối loạn này (Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ – CDC, 2020).
Tự kỷ ( Autism) là một rối loạn phát triển thần kinh, ảnh hưởng đến khả năng giao tiếp, tương tác xã hội và hành vi của trẻ. Hiện nay, rối loạn phổ tự kỷ (Tiếng anh: Autism Spectrum Disorder – ASD) là thuật ngữ thay thế cho “tự kỷ”. ASD bao gồm một loạt các dạng tự kỷ khác nhau, mức độ từ nhẹ đến nặng, bao gồm cả hội chứng Asperger.
Dấu hiệu trẻ tự kỷ ở các độ tuổi khác nhau
Dấu hiệu trẻ tự kỷ có thể nhận biết từ khi trẻ dưới 12 tháng (1 tuổi), trở nên rõ ràng hơn ở 2 tuổi và các biểu hiện này là khác nhau theo độ tuổi. Với 15 năm kinh nghiệm test đánh giá và dạy can thiệp, Trung tâm Nhân Hòa nhận thấy dấu hiệu trẻ tự kỷ qua từng độ tuổi thường thể hiện như sau:
Dấu hiệu ở trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ 6 – 18 tháng
Các em bé 6 – 18 tháng tự kỷ thường có các dấu hiệu sau:
- Không phản ứng khi được gọi tên: Ví dụ, khi cha mẹ gọi tên trẻ từ phía sau nhưng trẻ không quay đầu lại, không có phản ứng như các bé khác cùng độ tuổi.
- Không cười hoặc ít cười khi có sự giao tiếp: Ví dụ, khi người lớn cười với trẻ, trẻ không có phản ứng lại bằng việc cười hoặc phát âm vui vẻ.
- Không giao tiếp bằng mắt: Trẻ ít hoặc không nhìn thẳng vào mắt của người lớn khi giao tiếp.
- Không bày tỏ cảm xúc qua cử chỉ: Ví dụ, trẻ không dang tay để được bế khi thấy cha mẹ hoặc người thân đến gần.
- Ít hoặc không phát triển kỹ năng bắt chước: Trẻ không biết bắt chước các hành động đơn giản như vỗ tay, cúi chào hoặc vẫy tay.
Dấu hiệu ở trẻ tự kỷ 2 tuổi – 4 tuổi
Các dấu hiệu trẻ tự kỷ 2 – 4 tuổi thường gặp:
- Chậm nói hoặc không nói: Trẻ có thể không nói gì hoặc chỉ nói được một vài từ đơn lẻ mà không kết nối thành câu.
- Không chơi trò chơi giả vờ: Trẻ không biết chơi các trò chơi tưởng tượng, như giả vờ làm bác sĩ hay nấu ăn.
- Không thể theo dõi ánh mắt của người khác: Khi người lớn chỉ vào đồ vật, trẻ không nhìn theo hướng chỉ mà thay vào đó nhìn đi chỗ khác.
- Thiếu cử chỉ giao tiếp: Trẻ không sử dụng tay hoặc ngôn ngữ cơ thể để biểu đạt mong muốn hoặc từ chối.
- Có hành vi lặp đi lặp lại: Trẻ thường có những hành vi lặp đi lặp lại như quay vòng tròn, đập tay, hoặc xếp đồ chơi theo một kiểu nhất định.
Ví dụ, một bé trai 2 – 3 tuổi chưa biết nói, không phản ứng khi được gọi tên, không chia sẻ đồ chơi, không rủ các bạn cùng chơi và thường xoay tròn đồ vật có thể là dấu hiệu của tự kỷ.
Dấu hiệu ở trẻ tự kỷ 5 – 6 tuổi
Các dấu hiệu thường gặp ở trẻ tự kỷ 5 – 6 tuổi:
- Khó khăn trong giao tiếp với bạn bè: Trẻ không tham gia vào các trò chơi nhóm, không biết cách tiếp cận hoặc trò chuyện với bạn.
- Không hiểu các quy tắc xã hội: Trẻ có thể không hiểu cách xếp hàng hoặc cách chia sẻ đồ chơi với người khác.
- Thích các hoạt động một mình: Trẻ thích chơi một mình hơn là chơi cùng người khác và thường chơi lặp đi lặp lại một trò chơi.
- Khả năng ngôn ngữ kém phát triển: Trẻ có thể biết nhiều từ nhưng không biết cách sử dụng chúng để giao tiếp.
- Bám vào thói quen cứng nhắc: Trẻ không thích sự thay đổi trong lịch trình hàng ngày và có thể phản ứng mạnh mẽ nếu có sự thay đổi nhỏ.
Dấu hiệu ở trẻ tiểu học 6 tuổi – 12 tuổi
Ngoài các biểu hiện ở giai đoạn trước, các dấu hiệu thường gặp ở trẻ tự kỷ 6 – 12 tuổi thường gặp như:
- Khó khăn trong việc học: Trẻ có thể gặp khó khăn trong việc hiểu các bài học hoặc làm theo hướng dẫn ở trường.
- Không hiểu cách tương tác xã hội: Trẻ không biết cách duy trì cuộc trò chuyện hoặc không thể nhận ra các dấu hiệu phi ngôn ngữ của người khác.
- Bị ám ảnh bởi một chủ đề cụ thể: Trẻ có thể chỉ tập trung vào một chủ đề nhất định, như xe hơi, và không nói hoặc suy nghĩ về bất cứ điều gì khác.
- Không thích thay đổi môi trường: Trẻ có thể khó thích nghi với những thay đổi trong môi trường học tập hoặc lớp học.
- Thực hiện hành vi tự gây hại: Trong một số trường hợp, trẻ có thể tự đập đầu hoặc cào cấu khi cảm thấy lo lắng.
Những hành vi của trẻ tự kỷ
Những hành vi lặp đi lặp lại
- Vỗ tay liên tục
- Đẩy đi đẩy lại chiếc xe đồ chơi
- Xoay các vật dụng
- Sắp xếp đồ vật theo một trật tự nhất định
Các hành vi khác thường ở trẻ tự kỷ
- Chơi ngón tay, nhìn bàn tay trước mặt
- Trẻ đi nhón chân, chạy vòng tròn, lắc lư/đu đưa cơ thể
- Hay lắc đầu, nghiêng đầu khi nhìn
- Khó kiểm soát hành vi: Trẻ hay la hét, đập đầu ăn vạ
- Gắn bó bất thường với đồ chơi, xếp đồ chơi thành hàng / cột (xếp chồng)
- Trẻ hay ném đồ chơi, chơi những đồ chơi tìm kiếm cảm giác.
Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn gì?
Trẻ tự kỷ thường gặp những khó khăn trong giao tiếp, tương tác xã hội, học tập và hòa nhập cộng đồng.
- Khó khăn về giao tiếp và tương tác xã hội: trẻ gặp khó khăn trong diễn đạt lời nói, cử chỉ, cảm xúc, hạn chế về giao tiếp, duy trì cuộc trò chuyện, khó kết nối và duy trì tình bạn
- Khó khăn về học tập, hòa nhập: Trẻ có khả năng tập trung kém, khó khăn trong nhận thức và học tập. Bị tách biệt khi cần làm việc nhóm, tương tác lớp học kém. Một số trẻ cần cải thiện các hành vi để hòa nhập và chăm tự chăm sóc bản thân tốt hơn.
- Khó khăn trong kiểm soát hành vi, cảm xúc: Các bé thường có những hành vi mang tính rập khuôn, lặp lại nhiều lần và khác thường. Trong một số trường hợp trẻ có những phản ứng gay gắt, khó khăn trong kiềm chế cảm xúc. Trẻ cần hỗ trợ để học cách kiểm soát cảm xúc tốt hơn.
Các mức độ rối loạn phổ tự kỷ ở trẻ em
Có 3 mức độ rối loạn phổ tự kỷ khác nhau, từ nhẹ đến nặng tương ứng với 3 mức độ yêu cầu hỗ trợ (Theo DSM-V – Sổ tay chẩn đoán và thống kê các rối loạn tâm thần của Hiệp hội Tâm thần học Hoa Kỳ – phiên bản 5). Dù ở mức độ nào, trẻ tự kỷ cần sự hỗ trợ nhất định. Can thiệp sớm với các phương pháp dạy khoa học sẽ giúp trẻ tiến bộ rõ rệt.
Mức độ nhẹ
Ở mức độ này, trẻ tự kỷ cần sự hỗ trợ ở mức thấp nhất. Các biểu hiện thường gặp:
- Trẻ có thể giao tiếp bằng lời nói nhưng khó khăn trong việc bắt đầu hoặc duy trì cuộc trò chuyện
- Có thể có những hành vi lặp đi lặp lại đơn giản
- Gặp khó khăn khi thay đổi thói quen hoặc môi trường mới
Mức độ trung bình
Trẻ cần sự hỗ trợ đáng kể trong các hoạt động hàng ngày. Biểu hiện điển hình:
- Khó khăn rõ rệt trong giao tiếp bằng lời và phi lời
- Phản ứng không phù hợp trong các tình huống xã hội
- Có nhiều hành vi khuôn mẫu và khó thích ứng với sự thay đổi
Ví dụ: Bé 5 tuổi thường lặp đi lặp lại một số câu từ phim hoạt hình, khó hiểu được cảm xúc của người khác và hay tránh né các hoạt động nhóm.
Mức độ nặng
Ở mức độ này, trẻ cần sự hỗ trợ rất nhiều trong mọi hoạt động. Các dấu hiệu bao gồm:
- Giao tiếp bằng lời nói rất hạn chế hoặc không có
- Ít hoặc không có phản ứng với môi trường xung quanh
- Có nhiều hành vi khuôn mẫu nghiêm trọng, thường xuyên lặp lại
- Rất khó thích nghi với thay đổi
Ví dụ: Trẻ 3 tuổi không nói được, thường tự kích động và có những hành vi lặp đi lặp lại như đập đầu, lắc người liên tục.
Nguyên nhân trẻ tự kỷ
Yếu tố di truyền – Gen
Rối loạn phổ tự kỷ là một rối loạn phát triển thần kinh mà nguyên nhân chính xác vẫn chưa được xác định. Tuy nhiên, yếu tố di truyền đã được công nhận là một trong những nguyên nhân có liên quan. Các nghiên cứu chỉ ra rằng khoảng 70% trẻ sinh đôi cùng trứng có rối loạn phổ tự kỷ. Tỷ lệ này giảm xuống 35% ở trẻ sinh đôi khác trứng. Trẻ tự kỷ cũng được ghi nhận ở nhiều trường hợp trong gia đình đã có người mắc tự kỷ. Điều này cho thấy rằng di truyền đóng vai trò quan trọng nhưng không phải là yếu tố duy nhất.
Yếu tố môi trường
Ngoài di truyền, các yếu tố môi trường cũng góp phần. Biến đổi gen, tiếp xúc với chất độc hại hoặc chất kích thích thần kinh trong thai kỳ có thể ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ, là nguyên nhân dẫn đến trẻ tự kỷ.
Tuổi cha mẹ cao khi sinh con cũng làm tăng nguy cơ em bé mắc tự kỷ. Các biến chứng khi sinh như sinh non, sinh nhẹ cân, thiếu tháng cũng được cho là yếu tố góp phần.
Các phương pháp can thiệp trẻ tự kỷ hiệu quả
Chọn đúng phương pháp can thiệp cho trẻ tự kỷ sẽ giúp trẻ tiến bộ nhanh và đúng hướng. Ngoài ra, phát hiện và can thiệp sớm là vô cùng quan trọng đối với trẻ tự kỷ. Vì nó giúp trẻ có cơ hội phát triển tối đa khả năng và hòa nhập với các bạn tốt hơn.
Có nhiều phương pháp điều trị và can thiệp khác nhau, mỗi phương pháp được thiết kế để đáp ứng các nhu cầu cụ thể của trẻ. Dưới đây là một số phương pháp chính liên quan đến những khó khăn, suy yếu cốt lõi của trẻ áp dụng thành công ở Trung tâm dạy trẻ tự kỷ Nhân Hòa.
Can thiệp sớm cho trẻ tự kỷ
Can thiệp sớm là một trong những yếu tố quyết định quan trọng trong quá trình điều trị tự kỷ. Việc can thiệp sớm thường được thực hiện ngay khi trẻ được chẩn đoán có dấu hiệu tự kỷ, thường là từ 2 đến 3 tuổi. Các nghiên cứu chỉ ra rằng những trẻ được can thiệp sớm thường có kết quả phát triển tốt hơn về ngôn ngữ, kỹ năng xã hội và hành vi.
Liệu pháp ngôn ngữ và giao tiếp
Liệu pháp ngôn ngữ giúp trẻ tự kỷ phát triển khả năng giao tiếp, bao gồm cả ngôn ngữ lời nói và phi ngôn ngữ. Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để bày tỏ mong muốn, suy nghĩ và cảm xúc của mình. Liệu pháp ngôn ngữ sẽ giúp trẻ học cách sử dụng ngôn ngữ hiệu quả hơn.
Phương pháp này hỗ trợ trẻ phát triển các kỹ năng như:
- Thể hiện cảm xúc
- Giao tiếp bằng lời nói, mở rộng vốn từ, ngôn ngữ cử chỉ
- Giao tiếp bằng hình ảnh, công cụ thay thế
- Cải thiện kỹ năng nghe hiểu ở trẻ
Phương pháp hành vi ứng dụng (ABA)
Liệu pháp hành vi ứng dụng (ABA) là một trong những phương pháp phổ biến và hiệu quả nhất trong can thiệp trẻ tự kỷ. Phương pháp này tập trung vào việc cải thiện hành vi, kỹ năng giao tiếp và các kỹ năng sống hàng ngày của trẻ thông qua việc củng cố hành vi tích cực và giảm thiểu các hành vi không mong muốn.
Liệu pháp vận động tinh và vận động thô
Liệu pháp vận động tinh và vận động thô là một phần quan trọng trong việc can thiệp cho trẻ tự kỷ. Trẻ thường có thể gặp khó khăn trong việc kiểm soát cơ thể và thực hiện các hoạt động đòi hỏi kỹ năng vận động tinh (như cầm nắm, viết) và vận động thô (như chạy, nhảy). Các hoạt động cần sự phối hợp mắt – tay, phối hợp tay – chân, các vận động thể dục tăng cường sức khỏe thể chất và tập trung chú ý cho trẻ.
Khám, test chẩn đoán trẻ tự kỷ
Khám test trẻ tự kỷ đòi hỏi sự đánh giá đòi hỏi một quá trình đánh giá kỹ lưỡng và toàn diện. Các dấu hiệu tự kỷ là khác nhau ở mỗi trẻ. Vì vậy quy trình khám tự kỷ cho các bé thường gồm quan sát hành vi, kiểm tra phát triển, thực hiện các bài test đánh giá như M-CHAT-R/F, ADOS-2, ADI-R và các kiểm tra y tế nếu cần.
Hiện nay chưa có xét nghiệm y tế cụ thể để chuẩn đoán rối loạn phổ tự kỷ. Các bác sĩ có thể thực hiện các kiểm tra y tế để loại trừ các bệnh lý khác để kiểm tra khả năng nghe, phát âm lời nói như kiếm tra thính lực, tai – mũi – họng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ tự kỷ có đi học được không?
Trẻ tự kỷ hoàn toàn có khả năng học tập và phát triển. Mỗi trẻ sẽ có tốc độ và cách thức học khác nhau, nhưng với sự hỗ trợ phù hợp, trẻ có thể đạt được những tiến bộ đáng kể. Tại Trung tâm Nhân Hòa, nhiều phụ huynh đã chia sẻ chúng tôi những trường hợp trẻ ASD có những bước tiến vượt bậc trong học tập và phát triển kỹ năng sống.
Khám trẻ tự kỷ ở đâu?
Trung tâm Nhân Hòa là một lựa chọn đáng tin cậy. Trung tâm test đánh giá trẻ kỹ lưỡng trong khoảng 1 giờ để xác định rõ vấn để của trẻ để lên mục tiêu can thiệp đúng hướng.
Phụ huynh có thể tham khảo khám tâm lý cho trẻ tại các Bệnh viện nhi Trung Ương, Nhi đồng 1, Nhi đồng 2, khoa Tâm lý tâm thần trẻ em – bệnh viện Tâm thần Thành phố cũng là những địa chỉ uy tín để khám trẻ tự kỷ. Trung tâm Nhân Hòa nhận can thiệp trẻ theo kết quả khám của các bệnh viện.
Trẻ tự kỷ cần can thiệp ở đâu?
Trẻ tự kỷ cần được can thiệp tại các trung tâm chuyên biệt với đội ngũ chuyên gia có kinh nghiệm. Trung tâm Nhân Hòa là một trong những địa chỉ uy tín tại TP.HCM, cung cấp các dịch vụ can thiệp toàn diện cho trẻ. Trung tâm có các cơ sở trên địa bàn thành phố, tạo điều kiện thuận lợi cho phụ huynh đưa trẻ đến can thiệp. Ngoài ra, các bệnh viện nhi, trung tâm y tế tâm thần cũng là nơi có thể cung cấp dịch vụ can thiệp cho các bé.
Kết luận
Trẻ tự kỷ là những đứa trẻ đặc biệt với những khả năng và nhu cầu riêng biệt. Việc hiểu rõ các dấu hiệu tự kỷ, nguyên nhân và phương pháp can thiệp phù hợp sẽ giúp trẻ phát triển tốt nhất. Phát hiện sớm và can thiệp kịp thời có thể mang lại những thay đổi tích cực trong cuộc sống của trẻ, từ kỹ năng giao tiếp, khả năng tương tác xã hội đến việc hòa nhập vào môi trường học tập.
Trung tâm Nhân Hòa dạy trẻ tự kỷ áp dụng những phương pháp khoa học và cá nhân hóa để trẻ có thể phát triển toàn diện và hòa nhập tốt với bạn bè. Mỗi trẻ ASD đều có khả năng phát triển khi được hỗ trợ đúng cách và kịp thời. Can thiệp sớm, kiên trì và sự thấu hiểu sẽ là chìa khóa giúp các em đạt được tiềm năng tối đa của mình.
Tham khảo thêm
- Trẻ tự kỷ thường có hành vi nào?
- Trẻ tự kỷ lớn lên sẽ như thế nào?
- Trẻ tự kỷ có đi học được không? Cần hỗ trợ gì cho trẻ
- Trẻ tự kỷ có nói được không? Cách cải thiện lời nói cho trẻ
- Dinh dưỡng cho trẻ tự kỷ: hướng dẫn chi tiết từ chuyên gia
Tài liệu tham khảo
- Centers for Disease Control and Prevention. (n.d.). Autism spectrum disorder (ASD). Truy suất từ https://www.cdc.gov
- Nguyễn Thị Thu. (2021). Kỹ năng xã hội của trẻ tự kỷ bậc tiểu học tại thành phố Hồ Chí Minh.
