Dạy trẻ bật âm: Hướng dẫn, bài tập và can thiệp sớm

Nội dung:

Khi bé ở giai đoạn 1 tuổi trở lên chưa bập bẹ tập nói, lúc này dạy bé bật âm là điều cần thiết để giúp trẻ giao tiếp bằng lời. Những bài hát nhịp điệu, đồng dao thơ truyện hay những trò chơi ngôn ngữ vui nhộn là cách dạy trẻ bật âm hiệu quả nhất.

Bài viết này, Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ phụ huynh các cách, bài tập và kỹ thuật dạy bé bật âm hiệu quả, kể cả với trẻ chậm nói – tự kỷ.

Khi nào cần dạy trẻ bật âm

Một trong những chỉ báo sớm quan trọng là khi trẻ không phát ra các âm thanh có chủ đích trong giai đoạn từ 6 đến 12 tháng tuổi. Trẻ không bập bẹ các âm đơn như ma-ma ba-ba trong khoảng từ 9 đến 12 tháng tuổi, đó một trong những dấu hiệu cha mẹ cần đặc biệt quan tâm.

Trung tâm Nhân Hòa khuyến nghị cha mẹ nên lưu ý nếu trẻ có các biểu hiện sau đây:

Trẻ ít phát ra âm thanh hoặc âm phát ra không rõ ràng ở 12 tháng
Chưa nói được từ đơn có ý nghĩa khi đã 18 tháng tuổi
Từ vựng phát triển chậm hơn nhiều so với trẻ cùng độ tuổi
Khó bắt chước các âm thanh hoặc từ ngữ đơn giản từ người lớn
Chỉ phát ra vài âm cố định trong ngày và không có sự thay đổi hoặc tiến bộ rõ rệt
Chỉ dùng cử chỉ, điệu bộ như: kéo tay hoặc chỉ trỏ để yêu cầu thay vì dùng lời nói
Không chủ động tương tác bằng lời để thể hiện nhu cầu

Việc dạy trẻ bật âm không chỉ giúp trẻ có khả năng giao tiếp mà còn tạo nền tảng để phát triển nhận thức và hòa nhập học đường sau này.

Cách dạy trẻ bật âm lời nói

Việc dạy trẻ bật âm nói chung và dạy trẻ chậm nói – tự kỷ bật âm nói riêng cần sự kiên trì và phương pháp phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Dưới đây là Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ những cách dạy trẻ bật âm hiệu quả có thể áp dụng ngay tại nhà.

Sử dụng bài hát, thơ đồng dao để dạy bé bật âm

Âm nhạc là công cụ tuyệt vời để kích thích trẻ phát âm. Các bài hát và thơ đồng dao với nhịp điệu vui tươi giúp trẻ dễ tiếp nhận âm thanh và bắt chước một cách tự nhiên.

Cách thực hiện:

Chọn bài hát quen thuộc như:
- Một con vịt xòe ra hai cái cánh…
- ba thương con vì con giống mẹ…
- kìa con bướm vàng, xòe đôi cánh…
- hai vây xinh xinh, cá vàng bơi…
- quả bóng tròn tròn là quả bóng xinh xinh…
Hát chậm rãi rõ ràng, lặp lại các âm đầu và âm cuối
Kết hợp động tác vỗ tay hoặc nhún nhảy để trẻ thêm hào hứng
Có thể dùng trống nhỏ, kèn tay hoặc nhạc cụ đơn giản tạo nhịp

Ví dụ: Bài hát “một con vịt xòe ra hai cái cánh …” cha mẹ hát lặp lại nhiều lần, kèm cử chỉ để thêm thú vị và vui nhộn. Khi trẻ quen dần thì hãy ngắt, nghỉ đúng chỗ để trẻ bắt chước âm qua các âm thanh được khơi gợi.

Các trò chơi âm nhạc, đồng dao giúp trẻ bật âm hiệu quả

Dạy bật âm thông qua trò chơi hàng ngày

Trò chơi là cách tự nhiên và hiệu quả, giúp trẻ tập phát âm mà không bị áp lực. Mỗi trò chơi là một hoạt động ngôn ngữ tự nhiên giúp trẻ gắn kết và học tốt hơn.

Dạy trẻ nói thông qua hình ảnh

Dùng thẻ tranh có hình con vật hoặc đồ vật quen thuộc
Gợi ý trẻ phát âm tương ứng, ví dụ: con mèo thì nói “meo meo”
Dùng sách tranh có hình ảnh lớn để thu hút sự chú ý
Giữ hình ảnh ngang tầm mắt và chờ trẻ phản ứng bằng mắt hoặc âm thanh

Dạy bé bật âm thông qua đồ chơi

Sử dụng đồ chơi mà trẻ yêu thích để thu hút trẻ tham gia vào hoạt động chơi chung, chú ý đến cha mẹ và bắt chước những âm thanh đầu tiên như:

Dùng xe đồ chơi để tạo âm brừ brừ, bíp bíp,…
Dùng đồ chơi con vật để mô tả tiếng kêu: meo meo, ò ó o,…
Chơi đóng vai chăm sóc búp bê: dạy bé nói từ đơn giản như ăn, uống, tắm,…
Thổi bong bóng – nói các từ liên quan đến âm b như: bóng, bay, vỡ bùm,…

Có nhiều cách chơi khác nhau để dạy trẻ, Trung tâm Nhân Hòa lưu ý cha mẹ khi chơi có thể gặp các hành vi không mong muốn như trẻ đòi đồ chơi yêu thích, không chịu dừng chơi. Đặc biệt với trẻ chưa có ngôn ngữ thường xuất hiện nhiều hơn những hành vi ăn vạ, quấy khóc. Do đó ngoài dạy trẻ bật âm, cần dạy trẻ các kỹ năng giao tiếp như xin – cho, lần lượt luân phiên, đồng ý – từ chối.

Các bài tập hỗ trợ bé bật âm

Ngoài trò chơi, việc luyện tập thường xuyên các bài tập liên quan đến các cơ vùng miệng giúp trẻ phát triển khả năng phát âm rõ ràng và chủ động hơn.
Dưới đây là một số bài tập liên quan đến việc hỗ trợ bé tạo âm:

Bài tập thổi: Giúp trẻ kiểm soát hơi thở

Thổi bong bóng xà phòng
Thổi bóng bay
Thổi lông vũ, giấy nhẹ
Thổi kèn, còi, sáo đơn giản

Bài tập lưỡi: Tăng cường khả năng kiểm soát lưỡi

Liếm kem quanh miệng
Đưa lưỡi lên xuống, sang trái sang phải
Bắt chước các âm như “la la”, “ta ta”

Bài tập môi: Phát triển sức mạnh và khả năng kiểm soát môi

Bặm môi, thả lỏng
Chu môi như hôn gió
Luyện âm “ba ba”, “pa pa”

Bài tập âm thanh cơ bản: Tập trung vào các âm dễ phát âm trước

Dạy trẻ phát các nguyên âm và bập bẹ tập nói:

Nguyên âm: a, e, i, o, u
Âm bập bẹ: ba-ba, ma-ma, pa-pa
Âm mô phỏng tiếng kêu con vật: meo-meo, gâu-gâu, chip-chip
Âm thanh môi trường: cốc cốc, cọc cọc,…

>>> Tham khảo thêm: Các bài tập môi miệng cho trẻ chậm nói – tự kỷ

Quan trọng là thực hiện các bài tập này trong thời gian ngắn (5-10 phút) nhưng đều đặn và luôn kết hợp với hoạt động vui chơi để trẻ không cảm thấy áp lực. Cha mẹ không nên nóng vội mà cần tạo một môi trường tích cực, yêu thương và kết nối để giúp trẻ tiến bộ từng ngày.

Các kỹ thuật dạy con sử dụng lời nói để giao tiếp

Hãy để cho trẻ nhận thấy việc giao tiếp bằng lời nói hiệu quả hơn nhiều so với dùng cử chỉ, kéo tay để giao tiếp. Tạo cơ hội để trẻ nói thể hiện nhu cầu – mong muốn là cách giúp trẻ phát âm để giao tiếp. Đây cũng là một trong những cách dạy trẻ chậm nói tự kỷ bật âm, chủ động giao tiếp bằng lời.

Một số kỹ thuật để yêu cầu và tạo cơ hội cho trẻ giao tiếp bằng lời như:

Chờ đợi – quan sát và lắng nghe trẻ
Cho từng chút, tạo cơ hội giao tiếp nhiều lần.
Để đồ trẻ yêu thích trong tầm mắt – ngoài tầm với
Các kỹ thuật làm mẫu, bắt chước
Làm khác đi, cho sự lựa chọn để tạo cơ hội giao tiếp.
Nói về điều đang xảy ra, giúp trẻ thường xuyên trau dồi từ vựng.

Các kỹ thuật này, giáo viên Trung tâm Nhân Hòa đã có những video hướng dẫn cụ thể trên kênh Youtube của trung tâm Nhân Hòa. Để hiểu hơn về các kỹ thuật này, cha mẹ hãy tham khảo video dưới đây.

Lưu ý quan trọng khi dạy trẻ bật âm

Luôn duy trì ánh mắt và phản hồi tích cực: Khi trẻ phát ra âm thanh, dù chưa đúng, cha mẹ vẫn nên phản hồi bằng nét mặt vui vẻ hoặc cái ôm khích lệ.
Thời gian luyện ngắn nhưng đều đặn: Mỗi buổi chỉ nên kéo dài từ 5 đến 15 phút, nhưng cần duy trì đều mỗi ngày để tạo thói quen và tăng khả năng ghi nhớ.
Dùng bài hát, bài thơ lặp đi lặp lại: Chọn những bài hát hoặc đồng dao quen thuộc có âm dễ bắt chước. Hát cùng trẻ, nhấn mạnh âm cần dạy và lặp lại thường xuyên nhiều lần. Sử dụng các cuốn sách dạy trẻ tập nói để dạy trẻ bật âm hiệu quả hơn.
Kết hợp đồ chơi và hình ảnh trực quan: Sử dụng tranh ảnh, thú bông phát ra âm thanh hoặc bong bóng để giúp trẻ bắt chước tạo ra âm thanh trong bối cảnh vui vẻ và có nhiều động cơ. Khi đọc đồng dao hoặc hát, hãy sử dụng thêm ngôn ngữ cử chỉ mô tả để trẻ bắt chước và ghi nhớ tốt hơn.
Tạo môi trường tập trung: Chọn nơi ít tiếng ồn để trẻ có thể tập trung và lắng nghe âm thanh, hạn chế ảnh hưởng của tivi, điện thoại hoặc các hoạt động khác. Đảm bảo rằng trẻ cảm thấy thoải mái, tập trung và sẵn sàng tương tác.
Không chỉ dừng lại ở dạy trẻ bật âm: Trên hành trình dạy trẻ sử dụng ngôn ngữ giao tiếp, điều quan trọng là trẻ giao tiếp bằng lời nói một cách hiệu quả. Do vậy sau khi trẻ nói những từ đơn đầu tiên, hãy tiếp tục dạy trẻ nói câu dài và sử dụng lời nói để tương tác giao tiếp hàng ngày, tránh thoái lui ngôn ngữ.

Dạy trẻ bật âm ở nhà có thể gặp nhiều khó khăn khi cha mẹ có xu hướng “chiều và đáp ứng” trẻ hơn. Nếu dạy bé bật âm thời gian 2-3 tháng mà chưa thấy hiệu quả, cha mẹ nên cho trẻ đi khám đánh giá để loại trừ các nguyên nhân ảnh hưởng đến chậm nói của trẻ và can thiệp sớm kịp thời khi cần.

Dạy trẻ bật âm ở trung tâm Nhân Hòa

Những trẻ em mà phụ huynh dạy bật âm trong thời gian dài không tiến bộ, trẻ 16 – 18 tháng vẫn chưa nói được, cách tốt nhất là cha mẹ hãy cho trẻ đi khám để tìm rõ nguyên nhân và can thiệp trẻ chậm nói khi cần.

Ở trung tâm Nhân Hòa, trẻ được đánh giá kỹ lưỡng trong 1 giờ, luyện tập đúng mục tiêu, trong môi trường vui vẻ và tích cực. Ngoài dạy bé bật âm theo các cách trên, trung tâm còn sử dụng các kỹ thuật thúc đẩy sự giao tiếp bằng lời và phương pháp can thiệp khoa học để nâng cao hiệu quả cho trẻ chậm nói, tự kỷ.

Giáo viên trung tâm Nhân Hòa không chỉ dạy trẻ bật âm mà còn dạy trẻ sử dụng ngôn ngữ lời nói, cử chỉ để tương tác giao tiếp. Ngoài ra, can thiệp sớm không chỉ tác động đến ngôn ngữ mà còn ảnh hưởng tích cực lên nhiều mặt phát triển khác của trẻ:

Phát triển nhận thức: Khi trẻ có thể giao tiếp, khả năng tiếp thu kiến thức cũng tăng lên
Phát triển xã hội: Trẻ tự tin hơn trong tương tác và chơi đùa với bạn bè
Phát triển cảm xúc: Giảm thiểu sự bực bội khi có thể diễn đạt được nhu cầu của mình
Chuẩn bị cho việc học tập: Tạo nền tảng vững chắc cho việc học đọc và viết sau này

Cách dạy trẻ bật âm — Trung tâm Nhân Hòa can thiệp dạy trẻ bật âm lời nói

Câu hỏi thường gặp về việc dạy trẻ bật âm

Trẻ mấy tuổi thì nên bắt đầu dạy bật âm?

Việc dạy bật âm có thể bắt đầu từ rất sớm, ngay từ khi trẻ được 6 – 9 tháng tuổi. Đây là giai đoạn trẻ bắt đầu bập bẹ và có khả năng bắt chước âm thanh. Dạy trẻ bật âm rất hữu ích cho các giai đoạn:

Từ giai đoạn trẻ 18 tháng chưa bật âm nói từ nào hay trẻ 2 tuổi chưa nói được nhiều từ, phụ huynh không nên trì hoãn mà hãy tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn sớm nhất có thể.

Vì sao trẻ bật âm nói được nhưng giao tiếp không hiệu quả?

Bật âm chỉ là bước đầu tiên trong quá trình phát triển ngôn ngữ. Trẻ có thể phát ra âm thanh như “a”, “ba”, “ma”, nhưng chưa hình thành được từ vựng, chưa biết ghép từ thành câu có nghĩa. Nếu vốn từ còn quá ít (dưới 20 từ), trẻ sẽ khó kết hợp thành câu hoàn chỉnh. Đây là lý do phổ biến khiến nhiều bé chỉ nói từ đơn lặp lại hoặc nhại lời. Ngoài ra môi trường thiếu tương tác giao tiếp hoặc trẻ có các rối loạn phát triển như tự kỷ, rối loạn ngôn ngữ khiến trẻ khó khăn trong sử dụng lời nói để giao tiếp.

Dạy trẻ bật âm là quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn và kiên trì từ phụ huynh và cả giáo viên. Thực hành tích cực, đều đặn những cách dạy trẻ bật âm và các bài tập, kỹ thuật trên đây sẽ giúp con tiến bộ đáng kể. Trường hợp bé 16 – 18 tháng tuổi trở lên, dạy trẻ bật âm thời gian dài mà không tiến bộ, cha mẹ hãy cho trẻ đi khám đánh giá để loại trừ các nguyên nhân về sức khỏe, thần kinh và can thiệp sớm khi cần.