Kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ là một yếu tố quan trọng giúp trẻ hòa nhập và phát triển khả năng giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày. Với các phương pháp và hoạt động hỗ trợ phù hợp, trẻ tự kỷ có thể học và phát triển các kỹ năng xã hội một cách hiệu quả.
Bài viết này Trung tâm Nhân Hòa sẽ giới thiệu chi tiết về kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ, tại sao cần phát triển và cách thức để thực hiện một cách hiệu quả nhất.
Kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ là gì?
Kỹ năng xã hội là khả năng của một cá nhân trong việc giao tiếp và tương tác với người khác, bao gồm các kỹ năng như lắng nghe, hiểu cảm xúc, thể hiện suy nghĩ và tham gia vào các hoạt động xã hội. Đối với trẻ em bao gồm cả trẻ tự kỷ, kỹ năng xã hội giúp trẻ tạo dựng mối quan hệ với bạn bè, hiểu và thực hiện các quy tắc xã hội, duy trì các mối quan hệ tích cực.
Những kỹ năng xã hội cần thiết cho trẻ tự kỷ
Kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ thường được phân thành 3 nhóm chính:
Nhóm kỹ năng tương tác xã hội
Nhóm kỹ năng tương tác xã hội cho trẻ tự kỷ bao gồm những kỹ năng nhỏ như sau:
- Tìm kiếm sự chú ý: Là nhu cầu được người khác chú ý tới mình của trẻ. Trong khi chơi – học tập, trẻ thường nhìn xem người lớn hoặc những người xung quanh có nhìn mình hay không.
- Gây sự chú ý: Kỹ năng này cũng xuất phát từ nhu cầu được người khác chú ý tới mình của trẻ. Trẻ tìm cách để đạt được sự chú ý đó như nhìn người khác và mỉm cười, phát ra âm thanh để người lớn chú ý tới mình hay gọi, khoe đồ và nói điều gì đó như “Mẹ xem con làm này” ở những trẻ có ngôn ngữ lời.
- Chú ý liên kết/ chú ý chung: Là khả năng chú ý đồng thời của trẻ tới đối tượng giao tiếp như cha, mẹ hoặc người chăm sóc và chú ý tới một đồ vật, sự việc nào đó và hoặc ngược lại. Như trẻ nhìn con mẹ rồi nhìn con chó, hay nhìn máy bay rồi nhìn ba. Chú ý chung còn được gọi là chú ý ba điểm do có sự di chuyển ánh mắt từ đối tượng giao tiếp qua sự vật/sự việc hoặc từ sự vật/sự việc qua đối tượng giao tiếp.
- Duy trì chú ý tới người: Đây là khả năng trẻ duy trì chú ý vào đối tượng giao tiếp trong một khoảng thời gian phù hợp. Ví dụ, trẻ nhìn mẹ khi đưa hộp đồ chơi để nhờ mẹ mở và ngồi nhìn/chờ mẹ mở xong để nhận lại.
- Giao tiếp mắt: Đây là khả năng trẻ nhìn vào mắt hoặc các vùng gần mắt của đối tượng giao tiếp như: Ấn đường, trán, má…
- Khởi xướng tương tác/ giao tiếp (có lời hoặc không lời): Khởi xướng tương tác là khả năng trẻ mở ra một tương tác hay một vòng giao tiếp với người khác như: Cười với cha mẹ, nói hay hỏi bạn ngồi cạnh một câu để bắt đầu cho cuộc nói chuyện. Ví dụ: Bạn có thích chơi khủng long không?
Nhóm kỹ năng giao tiếp xã hội cho trẻ tự kỷ
Nhóm kỹ năng giao tiếp xã hội cho trẻ tự kỷ gồm các kỹ năng nhỏ như sau:
- Chào hỏi: Khi tới gặp một ai đó hoặc thấy ai đó tới gần mình, trẻ nói lời chào và tạm biệt khi người đó rời đi. Trẻ có thể bắt đầu thực hiện kỹ năng chào hỏi bằng cử chỉ như cúi đầu và lắc tay, hôn gió để tạm biệt… Sau một thời gian sử dụng cử chỉ, trẻ có thể chào hỏi bằng lời hoặc phối hợp lời và cử chỉ như vừa nói “Con chào bác” vừa cúi đầu hoặc nói “Bai bai” kèm vẫy tay.
- Từ chối/ phản đối: Là việc trẻ biết cách từ chối hoặc phản đối một điều gì đó trẻ không thích, không hài lòng một cách phù hợp, như: Lắc đầu khi không muốn ăn hay nói “Không được, xe của em” khi anh muốn lấy xe của trẻ.
- Tìm kiếm và cung cấp sự giúp đỡ: Trẻ biết cách để nhờ ai đó giúp đỡ khi gặp khó khăn và đưa ra sự giúp đỡ khi thấy ai đó gặp khó khăn như nhặt cho bạn của mình món đồ chơi bị rớt.
- Hỏi và trả lời câu hỏi: Là khả năng đặt câu hỏi để tìm hiểu thông tin hoặc làm rõ thắc mắc của bản thân và đưa ra những câu trả lời phù hợp.
- Chia sẻ thông tin/ cảm xúc: Khái niệm này nói tới việc trẻ nói cho ai đó biết về một nội dung nào đó hay cảm xúc của mình. Ví dụ: “Hôm nay ở nhà trời mưa đó mẹ” hay: “Con sợ sấm sét lắm mẹ ơi”.
- Nhận xét: Biết đưa ra nhận xét là việc nói một lời khen ngợi hay nhận xét về một sự việc hay sự vật nào đó với đối tượng giao tiếp như nói “Búp bê của bạn xinh quá” hay “Bạn vẽ bức tranh này đẹp quá”, “Ôi! Tớ thật sự không nghĩ ra điều này”.
- Đàm thoại qua lại: Là việc nói chuyện/ đối đáp qua lại của trẻ với đối tượng giao tiếp trong một khoảng thời gian phù hợp.
- Kể chuyện: Ở trẻ em phát triển điển hình, các em có thể bắt đầu kể được những nội dung cơ bản về một câu chuyện đã đọc hay một chuyện đã xảy ra khi các em 3 tuổi, khả năng này sẽ dần phát triển dần theo thời gian trưởng thành của trẻ cùng với sự tiến bộ về mặt ngôn ngữ cũng như năng lực ghi nhớ thông tin.
Nhóm kỹ năng chơi cho trẻ tự kỷ
Kỹ năng chơi cùng bạn giúp trẻ kết nối và duy trì tình bạn. Các nhóm kỹ năng nhỏ bao gồm:
- Chơi luân phiên: Là việc lần lượt chơi với bạn hoặc người chăm sóc như ném banh qua lại, lần lượt gắn Lego giữa trẻ với người cùng chơi.
- Chơi song song: Chơi song song là khái niệm ám chỉ việc chơi bên cạnh hoặc ngồi chơi gần bạn khác của trẻ trong một khoảng thời gian nhất định. Trẻ và bạn mình mỗi người sẽ chơi một món đồ chơi, cả hai có thể chú ý tới người kia hoặc không trong suốt thời gian chơi.
- Chơi chung: Trẻ cùng bạn chơi một món đồ chơi hoặc một hoạt động trong một thời gian nhất định như cùng nhau xếp một chiếc xe lửa, xây một tòa tháp hay nấu ăn cho búp bê. Khi chơi chung trẻ sẽ có sự trao đổi ý tưởng và thông tin qua lại
- Chơi giả bộ/biểu tượng: Là khả năng cho một đồ vật vô tri một vai trò khác hay việc sử dụng lời nói và cử chỉ để mô tả một hành động. Ví dụ: Trẻ dùng hộp giấy như một chiếc xe, hay dùng khối gỗ làm một ly nước và đưa lên miệng uống. Trong trò chơi biểu tượng, trẻ có thể đóng vai một nhân vật có thật hoặc hoạt hình hay cho búp bê, gấu bông một nhân dạng có khả năng hành động như một người thật với tính cách và cảm xúc riêng.
- Chơi theo luật: Là kiểu chơi mà ở đó trẻ có khả năng nhận biết thắng thua và theo được những luật chơi đơn giản hoặc phức tạp như biết oẳn tù xì để xem ai được chơi trước hay biết mình đã đá bóng ra ngoài khung thành 2 lần và bị thua…
Tại sao trẻ tự kỷ cần phát triển kỹ năng xã hội?
Học các kỹ năng xã hội giúp trẻ tự kỷ phát triển và hòa nhập tốt hơn. Trẻ tự kỷ thường suy yếu trong ngôn ngữ, giao tiếp và tương tác xã hội.
Những khó khăn trong giao tiếp của trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ thường gặp nhiều khó khăn trong việc giao tiếp và hiểu người khác, đặc biệt là về ngôn ngữ cơ thể, cảm xúc và tín hiệu xã hội. Điều này có thể làm trẻ cảm thấy cô lập, khó hòa nhập với bạn bè và không biết cách thể hiện cảm xúc của mình một cách phù hợp.
Một số khó khăn thường gặp trong giao tiếp, tương tác xã hội của trẻ tự kỷ:
- Khó khăn trong việc duy trì giao tiếp bằng mắt
- Hạn chế trong việc hiểu và sử dụng ngôn ngữ cơ thể
- Gặp trở ngại khi tham gia các hoạt động nhóm
- Khó khăn trong việc hiểu cảm xúc của người khác
Tác động của kỹ năng xã hội đến sự phát triển của trẻ
Khi trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng xã hội, trẻ sẽ tự tin hơn trong giao tiếp, giảm bớt lo âu và gia tăng khả năng hòa nhập vào môi trường học tập và cộng đồng. Một số lợi ích của việc phát triển kỹ năng xã hội giúp trẻ tự kỷ:
- Tăng cường khả năng giao tiếp
- Cải thiện các mối quan hệ gia đình và bạn bè
- Nâng cao khả năng học tập
- Phát triển sự độc lập trong cuộc sống
Phương pháp dạy kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ
Dạy kỹ năng xã hội là một trong những phương pháp quan trọng giúp trẻ tự kỷ hòa nhập tốt vào xã hội.
Trò chơi tương tác phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ
Trò chơi là công cụ hiệu quả giúp trẻ tự kỷ học các kỹ năng xã hội. Các trò chơi như chia sẻ đồ chơi, trò chơi giả vờ và các hoạt động nhóm sẽ giúp trẻ học cách chờ đợi, chia sẻ và giao tiếp với bạn bè. Trung tâm Nhân Hòa áp dụng các trò chơi như:
- Đóng vai theo tình huống
- Trò chơi theo nhóm và có luật chơi
- Hoạt động đọc sách, tô màu hoặc thi tìm hình
- Các trò chơi phát triển ngôn ngữ
Áp dụng tình huống thực tế trong việc dạy kỹ năng xã hội
Việc dạy kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ nên dựa trên các tình huống thực tế trong cuộc sống hàng ngày. Ví dụ đơn giản: phụ huynh và giáo viên có thể hướng dẫn trẻ cách chào hỏi khi trẻ đi học hoặc khi trẻ chơi với bạn, hướng dẫn cách chia sẻ đồ chơi.
Ở gia đình cũng có thể áp dụng tình huống thực tế giúp trẻ tự kỷ dễ dàng liên hệ và thực hành các kỹ năng xã hội như:
- Đi siêu thị mua sắm
- Gọi món tại nhà hàng
- Chơi tại công viên
- Tham gia sinh hoạt nhóm
Các hoạt động hỗ trợ trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng xã hội
Việc phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ cần được thực hiện một cách kiên trì và nhất quán. Điều quan trọng là tạo môi trường an toàn để trẻ có thể thực hành các kỹ năng mới.
Tham gia vào các nhóm xã hội hoặc hoạt động nhóm
Các hoạt động nhóm giúp trẻ học cách tương tác với bạn bè đồng trang lứa. Thông qua các hoạt động nhóm, trẻ sẽ được hướng dẫn:
- Cách chào hỏi và làm quen với bạn mới
- Học cách chia sẻ đồ chơi và chơi cùng nhau
- Thực hành lắng nghe và tương tác giao tiếp
Hướng dẫn trẻ cách tham gia trò chơi và giao tiếp
Phụ huynh và giáo viên có thể hướng dẫn trẻ từng bước để tham gia vào các trò chơi hoặc hoạt động nhóm. Ví dụ, khi trẻ muốn chơi cùng bạn, dạy trẻ cách đề nghị tham gia hoặc khi chơi cùng, hướng dẫn trẻ cách chia sẻ và tôn trọng lượt chơi của bạn.
Trung tâm khuyến khích phụ huynh tạo cơ hội cho trẻ tham gia các trò chơi tương tác. Có thể bắt đầu với các trò chơi như “Oẳn tù tì” hoặc “Ú – Òa” hoặc các trò chơi đơn giản hơn sau đó từng bước tiến đến các hoạt động phức tạp hơn.
Trong thời gian đầu can thiệp, các trò chơi như “Oẳn tù tì” hoặc “Ú – Òa” cũng không phải dễ đối với một số trẻ tự kỷ. Các trò chơi này cần sự phối hợp mắt – tay và cả cảm xúc trên khuôn mặt. Đây là những điều mà trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn ở thời gian đầu.
Các phương pháp kết hợp với dạy kỹ năng xã hội
Việc kết hợp dạy kỹ năng xã hội với các phương pháp khác giúp trẻ tự kỷ phát triển các khía cạnh liên quan.
Kết hợp với âm ngữ trị liệu
Âm ngữ trị liệu giúp trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng giao tiếp và ngôn ngữ, giúp trẻ hiểu và diễn đạt suy nghĩ của mình. Kết hợp liệu pháp ngôn ngữ với kỹ năng xã hội giúp trẻ tự tin hơn khi thể hiện cảm xúc và nhu cầu của mình.
Việc phát triển ngôn ngữ đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ. Phương pháp này hỗ trợ trẻ:
- Dạy trẻ cách diễn đạt nhu cầu và cảm xúc
- Hướng dẫn sử dụng từ ngữ phù hợp trong giao tiếp
- Tập luyện kỹ năng đối thoại cơ bản
Kết hợp với liệu pháp hành vi ứng dụng ABA
Liệu pháp hành vi ứng dụng (ABA) giúp điều chỉnh và thay đổi các hành vi không phù hợp ở trẻ tự kỷ. Từ đó giúp trẻ hòa nhập tốt hơn vào môi trường xã hội. Khi kết hợp với dạy kỹ năng xã hội, ABA sẽ giúp trẻ tự kỷ hình thành và duy trì các hành vi tích cực.
Kết hợp phương pháp này giúp trẻ học cách:
- Kiểm soát hành vi không phù hợp
- Thực hiện các hành vi tích cực trong môi trường xã hội
- Hiểu và tuân theo các quy tắc xã hội cơ bản
Ví dụ:
Cử chỉ xòe tay xin là một phần của giao tiếp cử chỉ, trẻ dùng các cử chỉ này để thực hiện các chức năng giao tiếp như: yêu cầu đồ vật, hành động hoặc từ chối – phản đối và cử chỉ này trẻ sử dụng thành thạo thường từ 8 tháng tuổi.
Ở Trung tâm Nhân Hòa, chuyên viên dạy cho trẻ kỹ năng giao tiếp phi ngôn ngữ – cử chỉ xòe tay xin đồ khi cần. Cô chọn đồ chơi trẻ thích, cho từng chút, chờ đợi khi trẻ xòe tay thì sẽ cho trẻ, lâu dần trẻ sẽ học được kỹ năng xòe tay khi xin. Thay thế các hành vi không mong muốn khác như khóc để đòi đồ, giật đồ từ tay người khác…
Kết hợp liệu pháp Floortime
Kết hợp kỹ năng xã hội với phương pháp Floortime khuyến khích trẻ khám phá và phát triển các mối quan hệ qua trò chơi tương tác. Floortime giúp trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng giao tiếp, cảm xúc và tư duy thông qua các hoạt động vui chơi có định hướng.
Phụ huynh và giáo viên có thể áp dụng cho trẻ trong trường hợp chơi nhóm có hướng dẫn. Các hoạt động chơi nhóm giúp trẻ tự kỷ học cách tương tác với bạn bè và phát triển các kỹ năng như chia sẻ, lắng nghe, và hợp tác trong các hoạt động chung.
Kết hợp phương pháp PECS
Phương pháp PECS giao tiếp thông qua hình ảnh, giúp trẻ chưa có ngôn ngữ giao tiếp bằng cách sử dụng các thẻ hình ảnh để diễn đạt nhu cầu và mong muốn của mình.
Ví dụ: Trẻ khi giao tiếp thông qua phương pháp PECS trẻ sẽ được cung cấp các thẻ hình, khi trẻ đưa cho người lớn hình, người lớn sẽ đưa lại cho trẻ vật tương ứng với hình của trẻ
Kết luận
Phát triển kỹ năng xã hội cho trẻ tự kỷ là một phần quan trọng trong quá trình hỗ trợ trẻ hòa nhập và phát triển. Với các phương pháp dạy kỹ năng, hoạt động hỗ trợ và các liệu pháp can thiệp, trẻ tự kỷ có thể cải thiện kỹ năng giao tiếp và tự tin hơn trong cuộc sống. Trung tâm Nhân Hòa luôn đồng hành cùng phụ huynh và trẻ trên hành trình phát triển, mang lại môi trường tốt nhất cho sự phát triển kỹ năng xã hội của trẻ tự kỷ. Hãy liên hệ chúng tôi để được tư vấn và hỗ trợ trẻ tiến bộ.
>>> Tham khảo thêm:
- Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) cho trẻ tự kỷ
- Hoạt động trị liệu OT (Occupational Therapy) trong can thiệp sớm
- Phương pháp Floortime: Phát triển cảm xúc và giao tiếp cho trẻ tự kỷ
