Tuổi dậy thì – thời kỳ đầy thách thức đối với tất cả các trẻ em và đặc biệt khó khăn với trẻ tự kỷ. Trong giai đoạn này, trẻ cần nhận được sự quan tâm và chỉ dẫn nhiều hơn từ cha mẹ. Trẻ phải đối mặt với nhiều thay đổi về thể chất lẫn tinh thần, làm phức tạp thêm các triệu chứng tự kỷ sẵn có.
Trong bài viết này, Trung tâm Nhân Hòa cung cấp các thông tin trong việc hỗ trợ trẻ tự kỷ vượt qua giai đoạn dậy thì khó khăn, giúp phụ huynh hiểu rõ và đồng hành cùng con hiệu quả.
Khó khăn của trẻ tự kỷ ở tuổi dậy thì
Trẻ tự kỷ ở tuổi dậy thì gặp nhiều khó khăn trong giao tiếp, kết bạn, quản lý hành vi, cảm xúc và tâm sinh lý.
1. Khó khăn trong giao tiếp, tương tác với bạn
Khó khăn trong giao tiếp, tương tác với bạn xuất hiện nhiều ở thanh thiếu niên tự kỷ. Những khó khăn này phụ thuộc vào mức độ tự kỷ và sự hỗ trợ can thiệp từ khi trẻ còn nhỏ.
Hạn chế trong việc kết bạn
Trẻ thường gặp khó khăn trong việc tạo lập và duy trì tình bạn. Ví dụ, một em học sinh lớp 8 có thể thích chơi với các bạn nhưng không biết cách bắt chuyện hoặc tham gia vào các hoạt động nhóm, từ đó em khó kết bạn, khó duy trì được tình bạn và các tương tác qua lại với các bạn trong lớp.
Đồng thời em có thể sẽ gặp khó khăn trong hoạt động học tập do giai đoạn này các em học sinh sẽ phải làm việc nhóm và tương tác với nhau nhiều hơn để đạt được kết quả học tập tốt nhất.
Trẻ gặp khó khăn trong việc duy trì cuộc trò chuyện
Do hạn chế về mặt ngôn ngữ nên các em thường không thể theo kịp nhịp độ của cuộc trò chuyện, khó hiểu ngôn ngữ hàm ý và đùa giỡn của bạn bè đồng trang lứa.
Duy trì cuộc đàm thoại vốn là khó khăn của trẻ tự kỷ, các hạn chế về tương tác xã hội sẽ gây cản trở trẻ tự kỷ trong các sinh hoạt tại trường. Đôi khi, trẻ có xu hướng bị cô lập và cảm thấy không ai hiểu mình.
2. Gia tăng hành vi lặp đi lặp lại
Stress từ những thay đổi của tuổi dậy thì có thể khiến các hành vi lặp đi lặp lại trở nên rõ rệt hơn như đung đưa người, vỗ tay liên tục. Giai đoạn này các cảm xúc của trẻ rất hỗn loạn và phức tạp, điều này có thể dẫn đến các hành vi thách thức hoặc hành vi tìm kiếm giác quan để giải tỏa căng thẳng.
Nghiên cứu cho thấy tuổi dậy thì mang đến một số thách thức đặc biệt cho các bé gái mắc chứng tự kỷ. Các bé gái này có tỷ lệ thay đổi hormone bất thường cao hơn. Các bé gái có thể trở nên hung hăng, ám ảnh và các hành vi không phù hợp nhiều hơn [1]
3. Trẻ có xu hướng tránh né các tình huống xã hội
Trẻ có xu hướng thu mình, tránh các hoạt động tập thể và môi trường đông người. Điều này một phần do suy yếu cốt lõi của trẻ tự kỷ là hạn chế về năng lực tương tác xã hội, phần nữa là do trẻ có những sự thay đổi về tâm sinh lý nhưng chưa biết cách chia sẻ. Trẻ có xu hướng né tránh, không tham gia vào các hoạt động sinh hoạt chung.
4. Thay đổi về thể chất
Khi trẻ bước vào tuổi dậy thì, trẻ tự kỷ trải qua những biến đổi về cơ thể như:
- Thay đổi hormone gây tâm trạng thất thường
- Xuất hiện các đặc điểm sinh dục thứ cấp và nhu cầu sinh lý
- Thay đổi giọng nói, mọc lông, ra mồ hôi nhiều hơn
Việc không hiểu, không dự đoán trước được những thay đổi về mặt cơ thể này có thể khiến trẻ cảm thấy bối rối và mất kiểm soát.
5. Khó khăn về mặt tâm lý và cảm xúc
Khi bước vào tuổi dậy thì, mọi người đề có nhu cầu sinh lý. Trẻ tự kỷ cũng cảm thấy bị kích thích là điều bình thường. Nhưng với các thanh thiếu niên có vấn đề về cảm giác liên quan đến tự kỷ, những cảm giác mới có thể làm cho họ lo lắng.
Trẻ cũng bắt đầu có các hành vi về nhu cầu sinh lý. Không giống như những người bạn cùng lứa tuổi phát triển bình thường, một số thanh thiếu niên mắc chứng tự kỷ không có nhận thức xã hội để biết khi nào và ở đâu thì phù hợp và khi nào thì không [2]. Mặc dù có thể cảm thấy ngại ngùng, nhưng điều quan trọng là phải thảo luận vấn đề này với con bạn hoặc nói chuyện với các chuyên gia trị liệu tâm lý để họ hỗ trợ.
Cách hỗ trợ trẻ tự kỷ tuổi dậy thì hiệu quả
Trẻ tự kỷ cần thêm sự hỗ trợ để giảm bớt lo lắng về những thay đổi trong cơ thể và những cảm giác cơ thể mới xuất hiện, như đau bụng kinh, đau nhức cơ, chuột rút… Theo tiến sĩ Tâm lý Margaret Dyson, điều quan trọng là hãy bắt đầu trò chuyện với con về tuổi dậy thì trước khi nó xảy ra.
Việc biết trước những thay đổi có thể xảy đến với cơ thể mình sẽ giúp trẻ tự kỷ chuẩn bị tâm lý và dễ dàng làm quen cũng như đón nhận các thay đổi này. Một số khía cạnh mà phụ huynh có thể hỗ trợ cho con gồm:
1. Giáo dục giới tính phù hợp
Giáo dục giới tính là điều vô cùng cần thiết với tất cả các trẻ em sắp bước vào tuổi dậy thì. Với trẻ tự kỷ, phụ huynh cần:
- Dạy trẻ về những thay đổi của cơ thể một cách đơn giản, dễ hiểu
- Hướng dẫn trẻ các kỹ năng vệ sinh cá nhân cần thiết
- Dạy trẻ về ranh giới cơ thể và không gian riêng tư
- Sử dụng hình ảnh trực quan để giải thích cho trẻ dễ hiểu hơn
Ví dụ: Sử dụng tranh vẽ đơn giản để minh họa các bước vệ sinh cá nhân. Sử dụng câu chuyện xã hội để nói với trẻ về những biến đổi sắp tới trong cơ thể
2. Kiểm soát cảm xúc và hành vi
Phụ huynh có thể hỗ trợ trẻ kiểm soát cảm xúc và hành vi cho phù hợp với các tình huống xã hội thông qua việc:
- Hướng dẫn trẻ về kỹ năng tự kiểm soát cảm xúc và hành vi không phù hợp
- Tạo môi trường an toàn để trẻ thể hiện và chia sẻ cảm xúc với cha mẹ, giáo viên
- Khen ngợi khi trẻ kiểm soát được hành vi tốt và có thể tích điểm để đổi món quà trẻ yêu thích.
3. Phát triển kỹ năng xã hội
Kỹ năng xã hội là nhóm kỹ năng cần dạy cho trẻ tự kỷ từ lúc trẻ được can thiệp sớm và dạy trẻ trong suốt cuộc đời. Một số nhóm kỹ năng xã hội bao gồm:
- Dạy trẻ nhận biết tình huống xã hội phù hợp
- Khuyến khích và tạo cơ hội cho trẻ giao tiếp với bạn cùng lứa
- Rèn luyện kỹ năng ứng xử trong các tình huống cụ thể
- Hướng dẫn trẻ cách thể hiện nhu cầu phù hợp
Kết luận
Giai đoạn dậy thì là thời kỳ đầy thách thức đối với trẻ tự kỷ và gia đình. Việc nhận biết sớm các dấu hiệu và có phương pháp can thiệp phù hợp sẽ giúp trẻ phát triển tốt hơn. Trên đây, Trung tâm Nhân Hòa chia sẻ những thách thức trong giai đoạn này để phụ huynh hiểu và hỗ trợ con tốt hơn.
