Mô hình các cấp độ câu hỏi của Blank, còn được biết đến với tên gọi Mô hình Ngôn ngữ học tập, do Marion Blank – một nhà tâm lý học nổi tiếng phát triển. Mục tiêu chính của mô hình này là hỗ trợ sự phát triển khả năng sử dụng ngôn ngữ trừu tượng và tư duy lý luận bằng lời ở trẻ em.
Theo mô hình Blank, các câu hỏi và chỉ dẫn được phân loại thành bốn cấp độ, bắt đầu từ những câu hỏi đơn giản, đòi hỏi câu trả lời cụ thể, rõ ràng và dần tiến đến những câu hỏi phức tạp hơn, yêu cầu khả năng suy luận trừu tượng của trẻ.
4 cấp độ câu hỏi của Blank
Các cấp độ câu hỏi của Blank (Blank’s Levels of Questioning) chuyển từ câu hỏi đơn giản phù hợp với nhận thức của trẻ nhỏ dần sang các câu hỏi khó và trừu tượng hơn. Các câu hỏi này nhằm khuyến khích phát triển ngôn ngữ, vốn từ vựng, khả năng hiểu, lý luận, suy nghĩ trừu tượng, dự đoán và giải quyết vấn đề của trẻ em.
Cấp độ 1: Phù hợp với nhận thức
Đây là giai đoạn sớm nhất trong khả năng hiểu câu hỏi. Trẻ chỉ có thể phản ứng với những gì đang diễn ra ngay trước mắt hoặc vừa mới xảy ra. Trong giai đoạn này, trẻ chưa cần tới những kỹ năng suy luận phức tạp mà chỉ cần phản hồi các câu hỏi đơn giản về những thông tin trực quan ngay khi được hỏi.
Đặc điểm câu hỏi ở cấp độ 1:
Trẻ phản hồi bằng từ đơn hoặc các hành động đơn giản như chỉ tay, nhìn, bắt chước…
Trẻ trả lời thông tin hiện hữu trước mắt nên chỉ cần nhớ thông tin trong thời gian rất ngắn.
Ngôn ngữ sử dụng còn hạn chế, có thể chỉ là từ đơn hoặc cử chỉ điệu bộ.
Ví dụ câu hỏi:
“Cái gì đây?” (chỉ vào đồ vật)
“Con nghe thấy gì?”
“Con chạm vào gì?”
“Tìm cái giống cái này.”
“Ai đây?” (chỉ vào người)
“Nói theo mẹ: …”
“Con thấy gì trong tranh?”
Mục tiêu: Giúp trẻ bước đầu hiểu khái niệm giao tiếp hai chiều và biết phản hồi với thông tin cụ thể, trực quan.
Cấp độ 2: Phân tích có chọn lọc
Trẻ có thể bắt đầu mô tả đồ vật, phân biệt đặc điểm, công dụng và biết trả lời những câu hỏi đòi hỏi phải suy nghĩ và phân tích một bước đơn giản.
Đặc điểm:
Trẻ biết phân biệt màu sắc, kích thước, hình dạng, chất liệu, cảm giác đơn giản.
Biết công dụng và cách dùng của các đồ vật trong nhà mà trẻ quen thuộc.
Bắt đầu hiểu câu hỏi dạng “Ai?”, “Cái gì?”, “Ở đâu?”
Ví dụ câu hỏi:
“Cái này màu gì/hình gì?”
“Cái này để làm gì?”
“Tìm cái dùng để cắt/viết/uống.”
“Điểm khác nhau giữa hai cái này là gì?”
“Cho mẹ ví dụ về một loại trái cây/động vật/đồ chơi.”
“Tìm cái to và màu đỏ.”
“Con dao dùng để…?”
Mục tiêu: Phát triển khả năng phân tích cơ bản, mở rộng vốn từ và chuẩn bị cho tư duy trừu tượng sau này.
Cấp độ 3: Sắp xếp lại nhận thức
Ở cấp độ 3 câu hỏi Blank, trẻ bắt đầu biết suy nghĩ độc lập, đưa ra dự đoán, kể lại câu chuyện và sắp xếp thông tin theo trình tự.
Đặc điểm:
Không cần thấy vật thật trước mắt để trả lời.
Biết kể lại diễn biến sự việc.
Biết đóng vai hoặc đoán suy nghĩ của người khác.
Ví dụ câu hỏi:
“Chuyện gì xảy ra tiếp theo?”
“Cậu bé này sẽ nói gì?”
“Tìm đồ dùng đi chung với cái này.”
“Cái nào không thuộc nhóm này?”
“Hai cái này giống nhau ở điểm nào?”
“Con hãy kể lại câu chuyện từ tranh.”
“Tìm đồ vật không phải là xe/động vật/thức ăn…”
“Cái gì có thể bay nhưng không phải là chim?”
Mục tiêu: Rèn luyện khả năng tư duy mạch lạc, kết nối sự kiện và phát triển trí nhớ dài hạn.
Cấp độ 4: Lý luận về nhận thức
Ở cấp độ này, trẻ đạt đến khả năng giải thích nguyên nhân, suy luận, tìm giải pháp cho tình huống. Đây là mức độ yêu cầu cao nhất trong các cấp độ câu hỏi của Blank.
Đặc điểm:
Sử dụng kinh nghiệm để giải thích.
Biết đưa ra lý do, dự đoán kết quả, suy nghĩ logic.
Hiểu được khái niệm nhân quả.
Ví dụ câu hỏi:
“Nếu con đổ nước vào máy tính thì chuyện gì xảy ra?”
“Tại sao chúng ta dùng nồi kim loại để nấu ăn?”
“Chúng ta có thể làm gì khi bị lạc?”
“Vì sao không nên chạm vào đồ nóng?”
“Tại sao bạn ấy lại khóc?”
“Con biết điều đó từ đâu?”
“Tại sao cái này được gọi là ‘quả cầu tuyết’?”
“Vì sao không thể dùng giấy để nấu ăn?”
Mục tiêu: Hình thành tư duy phản biện, kỹ năng giải quyết vấn đề và phát triển ngôn ngữ học thuật.
Hỗ trợ trẻ với các cấp độ câu hỏi Blank
Bắt đầu từ mức trẻ có thể làm được: Nếu con gặp khó với mức độ 3, hãy luyện kỹ lại mức độ 2 trước.
Dùng hình ảnh, vật thật: Trực quan sẽ hỗ trợ trí nhớ và sự tập trung.
Cho trẻ thời gian suy nghĩ: Ít nhất 10 giây để trẻ phản hồi.
Hướng dẫn từng bước nhỏ: Chia nhỏ câu hỏi để dễ tiếp cận.
Gợi ý một phần câu trả lời: Dùng âm đầu, câu mẫu, hoặc gợi ý từng từ.
Liên hệ với trải nghiệm thực tế: “Con còn nhớ khi mình đi chợ không? Mình đã thấy gì?”
Làm mẫu suy nghĩ: Cha mẹ hãy tự nói to suy nghĩ của mình để trẻ học theo cách lý luận.
Các cấp độ đặt câu hỏi của Blank rất hữu ích trong quá trình phát triển ngôn ngữ và tư duy lý luận ở trẻ, đặc biệt là trẻ tự kỷ, chậm nói, rối loạn ngôn ngữ trong độ tuổi mẫu giáo. Ngoài việc dạy trẻ đặt các câu hỏi và trả lời, các cấp độ này hữu ích khi áp dụng dạy trẻ mở rộng câu, phát triển ngôn ngữ diễn đạt, bình luận – nhận xét về sự việc hay tường thuật – kể chuyện.
