Cha mẹ đang quan tâm và lo lắng về khả năng bình luận và nhận xét của trẻ tự kỷ – một kỹ năng cần thiết cho quá trình phát triển ngôn ngữ và giao tiếp xã hội? Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ phụ huynh cách dạy con mình biết bày tỏ ý nghĩ hoặc quan điểm cá nhân một cách phù hợp.
Bình luận – nhận xét là một trong những thành phần quan trọng trong mô hình các chức năng giao tiếp. Hỗ trợ trẻ phát triển ngôn ngữ và diễn đạt lời nói hiệu quả. Hãy cùng tìm hiểu!
Vai trò của bình luận và nhận xét đối với trẻ tự kỷ
Bình luận và nhận xét là kỹ năng giao tiếp cơ bản giúp trẻ tự kỷ bày tỏ suy nghĩ và quan điểm của mình. Đối với trẻ ASD, đây là một thách thức đáng kể nhưng lại rất quan trọng.
Khả năng đưa ra ý kiến và nhận xét giúp trẻ tự kỷ:
- Phát triển tư duy phản biện: khi trẻ học cách nhìn nhận và đánh giá thông tin
- Cải thiện kỹ năng giao tiếp xã hội: giúp trẻ dễ dàng tham gia vào các cuộc trò chuyện
- Tăng cường sự tự tin: khi trẻ biết bày tỏ ý kiến cá nhân một cách phù hợp, trẻ sẽ cảm thấy tự tin hơn.
- Hỗ trợ quá trình hòa nhập: tạo cơ hội kết nối với bạn bè đồng trang lứa
Trung tâm Nhân Hòa nhận thấy rằng nhiều phụ huynh có con từ 2-6 tuổi đặc biệt quan tâm đến việc dạy trẻ bình luận, nhận xét khi nhận thấy con mình gặp khó khăn trong việc diễn đạt ý kiến hoặc phản hồi khi được hỏi.
Phương pháp dạy trẻ tự kỷ bình luận
Dạy trẻ tự kỷ bình luận đòi hỏi phương pháp phù hợp với đặc điểm phát triển của trẻ. Phụ huynh cần lưu ý rằng, bình luận và nhận xét là một trong những khả năng cao, đòi hỏi trẻ phải có một số kỹ năng tiền đề trước khi đạt được mục tiêu ở kỹ năng này. Chúng ta cần quan tâm đến những khả năng giao tiếp tiền đề như: chú ý chung, giao tiếp bằng mắt, hiểu các chỉ dẫn đơn giản và sử dụng ngôn ngữ hoặc cử chỉ để yêu cầu hay từ chối. Nếu trẻ có những kỹ năng tiền đề này, việc dạy trẻ bình luận và nhận xét sẽ phù hợp và hiệu quả hơn.
Một số phương pháp cơ bản giúp trẻ học bình luận:
- Bắt đầu với những chủ đề đơn giản và quen thuộc với trẻ. Cha mẹ có thể tập cho con gọi tên đồ vật hoặc hành động, sau đó thêm một vài tính từ đơn giản hoặc trạng thái, cảm xúc và khuyến khích con bắt chước theo.
Ví dụ: mẹ ăn, con ăn, bé ăn, quả bóng, quả bóng tròn, quả ớt, ớt cay, bánh, bánh ngon, sữa, sữa ngọt, quả cam, cam chua, té, đau,…
- Sử dụng câu hỏi mở thay vì câu hỏi có/không, ví dụ: thay vì hỏi “con chơi bóng không?, cha mẹ có thể hỏi “Con muốn chơi gì?”
- Khen ngợi mọi nỗ lực của trẻ, dù là nhỏ nhất
- Tạo môi trường khuyến khích sự chia sẻ để trẻ tự tin bày tỏ ý kiến
Sử dụng hình ảnh và video để khuyến khích bình luận
Các công cụ trực quan như hình ảnh và video là phương tiện hiệu quả giúp trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng bình luận. Những công cụ này cung cấp cấu trúc cụ thể cho trẻ dễ dàng tập trung và đưa ra phản hồi.
Dưới đây là cách sử dụng hình ảnh và video hiệu quả:
- Sử dụng thẻ hình có chủ đề gần gũi với trẻ như động vật, thực phẩm hay đồ chơi
- Tạo album ảnh gia đình và khuyến khích trẻ bình luận về các sự kiện, người thân
- Chọn video ngắn (1-3 phút) với nội dung phù hợp lứa tuổi
- Dừng video ở những thời điểm quan trọng và hỏi “Con nghĩ gì về điều này?”
Ví dụ: Khi xem video về một bữa tiệc sinh nhật, phụ huynh có thể dừng lại khi thấy chiếc bánh và hỏi: “Con thấy chiếc bánh này thế nào? Con có thích màu sắc của nó không?”
Thực hành qua các tình huống thực tế và hoạt động nhóm
Việc áp dụng kỹ năng bình luận trong các tình huống thực tế giúp trẻ củng cố những gì đã học và phát triển khả năng thích nghi với nhiều tình huống khác nhau. Cùng với kỹ năng kể chuyện – tường thuật, thông qua hoạt động nhóm tạo cơ hội cho trẻ quan sát và học hỏi từ bạn bè.
Những hoạt động thực tế hiệu quả:
- Đi dạo trong công viên và khuyến khích trẻ bình luận về cây cối, thời tiết
- Cùng nấu ăn và hỏi ý kiến trẻ về hương vị, màu sắc của thức ăn
- Tham gia các nhóm chơi có hướng dẫn, nơi trẻ được khuyến khích chia sẻ ý kiến
- Tổ chức buổi xem phim gia đình và thảo luận sau khi xem xong
Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi thường xuyên tổ chức các hoạt động nhóm để trẻ thực hành kỹ năng bình luận trong môi trường khuyến khích với sự hỗ trợ.
Chiến lược dạy trẻ tự kỷ kỹ năng nhận xét
Dạy trẻ tự kỷ kỹ năng nhận xét cần được hướng dẫn từng bước để phát triển khả năng đưa ra ý kiến về người, sự vật, hiện tượng xung quanh. Dạy kỹ năng nhận xét đòi hỏi sự kiên nhẫn và phương pháp phù hợp.
Các kỹ thuật nhận xét cơ bản:
- Dạy trẻ các từ ngữ mô tả cơ bản trước (to, nhỏ, cao, thấp, ngon, ghê,…)
- Bắt đầu bằng việc nhận xét trực quan về những đồ vật, con vật, món ăn,… mà trẻ yêu thích, ví dụ như: quả bóng to, con hươu cao, kem ngọt,…
- Kết hợp làm mẫu lời nói với cử chỉ điệu bộ, biểu cảm, nét mặt,… một cách sinh động sẽ giúp trẻ chú ý, hiểu và ghi nhớ tốt hơn.
- Tăng dần độ dài câu, mức độ trừu tượng, khả năng so sánh của việc nhận xét theo khả năng của trẻ
Phụ huynh có thể tham khảo các gợi ý về cử chỉ trong cuốn sách: Phát triển giao tiếp cử chỉ của Bs. Phan Thiệu Xuân Giang và Th.s Nguyễn Thị Thu.
Hướng dẫn trẻ cách đưa ra ý kiến cá nhân
Đưa ra ý kiến cá nhân là một kỹ năng quan trọng giúp trẻ tự kỷ thể hiện bản thân và phát triển kỹ năng bình luận nhận xét.
Phương pháp hướng dẫn hiệu quả:
- Bắt đầu với lựa chọn đơn giản: “Con thích áo màu đỏ hay áo màu xanh?”
- Sử dụng thang đánh giá trực quan như: biểu tượng cảm xúc, mức độ cảm xúc được đánh số từ 1-5
- Tạo “bảng ý kiến” với các cụm từ mẫu như: “Con thích…”, “Con nghĩ…”, “Con muốn…”, “Con không thích…”, “Con không muốn…”
- Khen ngợi hoặc bày tỏ cảm xúc khi trẻ đưa ra ý kiến để khuyến khích trẻ, ví dụ: “Mẹ rất vui vì con đã nêu lên ý nghĩ của mình”
Sử dụng câu hỏi mở để khích lệ trẻ nhận xét
Câu hỏi mở là công cụ mạnh mẽ để khuyến khích trẻ tự kỷ đưa ra nhận xét. Loại câu hỏi này không thể trả lời chỉ bằng việc đáp lại “có” hoặc “không”, mà khiến trẻ phải suy nghĩ và nêu lên ý kiến của riêng mình.
Các loại câu hỏi hiệu quả:
- Câu hỏi “tại sao”: “Tại sao con thích chơi với khối gỗ này?”
- Câu hỏi so sánh: “Con thích câu chuyện nào hơn và vì sao?”
- Câu hỏi dự đoán: “Con nghĩ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo?”
- Câu hỏi phản ánh: “Con cảm thấy như thế nào khi xem đoạn phim này?”
Lưu ý quan trọng: Cho trẻ đủ thời gian để suy nghĩ, nhiều trẻ tự kỷ cần thêm thời gian để xử lý thông tin và hình thành câu trả lời.
Các trò chơi cải thiện kỹ năng bình luận và nhận xét ở trẻ tự kỷ
Học thông qua vui chơi là phương pháp hiệu quả giúp trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng bình luận và nhận xét. Các trò chơi giúp tạo ra không khí vui vẻ, môi trường thú vị, giảm áp lực và tăng động lực học tập cho trẻ.
Nguyên tắc chọn trò chơi phù hợp:
- Trò chơi phù hợp với lứa tuổi và mức độ phát triển của trẻ
- Trò chơi an toàn, có cách chơi đơn giản, dễ hiểu
- Trò chơi có thể tạo nhiều cơ hội cho trẻ thực hành kỹ năng bình luận, nhận xét
- Trò chơi có thể mang tính tương tác qua lại giữa người và người cao
Trò chơi “Nhận xét về hình ảnh”
Trò chơi này giúp trẻ tự kỷ phát triển khả năng quan sát và bày tỏ ý kiến về những gì nhìn thấy. Đây là hoạt động đơn giản nhưng rất hiệu quả và có thể thực hiện tại nhà mỗi ngày.
Cách thực hiện:
- Chuẩn bị bộ thẻ hình đa dạng về chủ đề (động vật, xe cộ, thực phẩm…)
- Cho trẻ chọn một thẻ và khuyến khích trẻ nhận xét theo cấu trúc:
- Đây là hình gì?
- … trông như thế nào? (màu sắc, kích thước, hình dáng)
- Con thích điều gì về …?
- Nâng cao dần độ khó bằng cách yêu cầu nhiều chi tiết hơn
- Tạo phiên bản “Tìm điểm khác biệt” với hai hình ảnh tương tự
Ví dụ: Với bức ảnh chú mèo, phụ huynh có thể hỏi: “Con hãy mô tả chú mèo này. Con mèo có màu gì? Con mèo đang làm gì? Con nghĩ chú mèo đang cảm thấy như thế nào?”
Lưu ý: Phụ huynh cần gọi tên cụ thể của chủ thể (đại từ, danh từ), tránh sử dụng hư từ (nó, này, kia, cái đó,…) và nói trống không (“màu hồng” thay vì “xe màu hồng”), vì chúng ta cần làm mẫu cho trẻ để trẻ diễn đạt được rõ ràng và dễ hiểu. Việc làm mẫu thiếu có thể gây ra lỗ hổng trong việc hiểu và diễn đạt ngôn ngữ, giao tiếp của trẻ.
Quý phụ huynh hãy tham khảo video dưới đây để tham khảo thêm cách dạy trẻ bình luận nhận xét:
Hoạt động nhóm bình luận về video hoặc câu chuyện
Hoạt động nhóm tạo cơ hội cho trẻ tự kỷ thực hành kỹ năng bình luận trong môi trường tương tác qua lại. Trẻ không chỉ học cách đưa ra ý kiến mà còn học cách lắng nghe và tôn trọng ý kiến của người khác.
Tổ chức hoạt động hiệu quả:
- Chọn video ngắn hoặc câu chuyện phù hợp với độ tuổi và sở thích của trẻ
- Chia nhóm nhỏ 3-4 trẻ cùng mức độ phát triển
- Đưa ra câu hỏi gợi ý sau khi xem/đọc xong
- Sử dụng “gậy phát biểu” – chỉ người cầm gậy mới được nói
- Khuyến khích phản hồi tích cực giữa các trẻ với nhau
Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi thường tổ chức hoạt động “bình luận về câu chuyện” theo nhóm, nơi các em cùng xem và nghe 1 cầu chuyện và chia sẻ suy nghĩ trong không gian tích cực khuyến khích có sự hỗ trợ của giáo viên.
Dạy trẻ tự kỷ bình luận và nhận xét là một hành trình đòi hỏi kiên nhẫn, nhưng kết quả đạt được vô cùng xứng đáng. Trẻ phát triển những kỹ năng này hỗ góp phần thúc đẩy khả năng ngôn ngữ của trẻ, cánh cửa hòa nhập xã hội sẽ rộng mở hơn. Trung tâm Nhân Hòa luôn sẵn sàng đồng hành cùng phụ huynh trong hành trình này. Hãy liên hệ với chúng tôi để được đánh giá chuyên sâu và nhận hỗ trợ can thiệp phù hợp cho trẻ.
