Việc dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi là một thách thức lớn nhưng đóng vai trò quan trọng trong phát triển giao tiếp của trẻ. Bài viết này cung cấp các cách và kỹ thuật hiệu quả giúp phụ huynh có thể áp dụng tại nhà cùng với sự hỗ trợ chuyên môn.
Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi hiểu rằng kỹ năng đặt câu hỏi không chỉ giúp trẻ tự kỷ phát triển ngôn ngữ mà còn là nền tảng cho việc học tập, khám phá thế giới và xây dựng các mối quan hệ xã hội. Hãy cùng khám phá các chiến lược dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi và trả lời hiệu quả.
Tại sao dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi lại quan trọng?
Dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi là kỹ năng cơ bản trong quá trình phát triển ngôn ngữ và giao tiếp xã hội. Đây là một trong những hành trang quan trọng giúp trẻ tự kỷ phát triển toàn diện và hòa nhập.
Dạy kỹ năng đặt câu hỏi giúp trẻ tự kỷ chậm nói:
Thỏa mãn tò mò và nhu cầu khám phá, chủ động trong việc lĩnh hội kiến thức. Khi trẻ có thể hỏi về những gì mình quan tâm, trẻ sẽ học được nhiều hơn về thế giới xung quanh
- Bắt đầu và duy trì cuộc trò chuyện – Câu hỏi là một trong những cách giúp trẻ khởi đầu cuộc trò chuyện, giao tiếp xã hội thay vì chỉ biết đáp lại
- Giải quyết vấn đề độc lập – Thay vì chỉ dựa vào người khác, trẻ có thể tự tìm kiếm thông tin cần thiết. Đặt câu hỏi cũng là một trong những cách giúp trẻ giải quyết vấn đề hay xử lý các tình huống khó,…
- Thể hiện nhu cầu và mong muốn – Trẻ học cách diễn đạt điều mình cần thay vì sử dụng hành vi không phù hợp
- Phát triển kỹ năng xã hội – Câu hỏi là cách để trẻ kết nối với người khác, như là: kết thân, duy trì cuộc hội thoại, thể hiện sự quan tâm đến người khác,…
Nghiên cứu cho thấy trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc đặt câu hỏi một cách tự nhiên. Nhiều trẻ chỉ biết trả lời hoặc nhại lời mà chưa biết cách đặt câu hỏi, vì vậy cần có các chiến lược riêng biệt để phát triển kỹ năng này.
Các bước dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi
Dạy trẻ tự kỷ cách đặt câu hỏi là một quá trình có hệ thống, trong đó người dạy tạo ra các tình huống có cấu trúc nhằm khơi gợi sự tò mò và nhu cầu tìm hiểu của trẻ. Quá trình này bao gồm việc sử dụng các lời nhắc phù hợp, cung cấp mô hình ngôn ngữ để trẻ quan sát và học theo, đồng thời củng cố tích cực mỗi khi trẻ đặt được câu hỏi đúng.
Việc dạy có thể được chia thành nhiều giai đoạn: bắt đầu bằng việc đánh giá mức độ hiểu biết hiện tại của trẻ, sau đó xây dựng nền tảng bằng cách tập trung vào những nhu cầu và sở thích thiết thực của trẻ, rồi dần dần nâng cao độ phức tạp của câu hỏi theo khả năng phát triển của trẻ.
Dạy trẻ đặt câu hỏi “cái gì?”
Câu hỏi “cái gì?” thường là loại câu hỏi đầu tiên trẻ tự kỷ học, vì đây là câu hỏi cụ thể và dễ hiểu. Bên cạnh đó, đây cũng là loại câu hỏi giúp trẻ xác định và gọi tên đồ vật.
Các bước dạy trẻ:
- Tạo môi trường học tập tích cực và thích thú. Sử dụng đồ vật quen thuộc hàng ngày: quả bóng, ly, muỗng,…
- Bắt đầu bằng cách tạo tình huống để trẻ tò mò về một vật – ví dụ: giấu đồ chơi trong hộp mờ
- Làm mẫu câu hỏi “Cái gì ở trong hộp?” và đợi trẻ lặp lại
- Phản hồi tích cực ngay khi trẻ cố gắng hỏi, dù chỉ nói được từ “cái gì”
- Tạo nhiều tình huống hàng ngày cần dùng câu hỏi này
Ví dụ: Phụ huynh có thể giấu món đồ chơi yêu thích của trẻ trong hộp mờ – có thể nhìn thấy một chút, phụ huynh cầm hộp lên ngang tầm mắt (áp dụng kỹ thuật ngồi ngang tầm mắt) và hỏi “Cái gì trong hộp?”, sau đó khuyến khích trẻ hỏi lại câu hỏi này để khám phá món đồ chơi.
Dạy trẻ đặt câu hỏi “ở đâu?”
Câu hỏi “ở đâu?” giúp trẻ tự kỷ tìm kiếm thông tin về vị trí – một kỹ năng thiết thực trong cuộc sống hàng ngày.
Cách dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi “ở đâu”:
- Cố ý giấu đồ vật trẻ đang cần hoặc yêu thích
- Làm mẫu câu hỏi, ví dụ: “Xe ô tô ở đâu?” và chờ trẻ bắt chước
- Sử dụng tranh ảnh có các vật ở các vị trí khác nhau để dạy trẻ hỏi
- Tạo trò chơi tìm đồ vật, khuyến khích trẻ hỏi vị trí
- Tạo cơ hội để lặp lại tình huống cũng như lặp lại mẫu câu hỏi nhiều lần để củng cố trẻ.
Dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi “ai”
Câu hỏi “ai” giúp trẻ hỏi về người và phát triển nhận thức xã hội.
Phương pháp dạy:
- Sử dụng hình ảnh gia đình, bạn bè để dạy trẻ nhận diện người
- Tạo tình huống có người lạ (ví dụ: gọi điện thoại) và làm mẫu câu hỏi “Ai đang gọi?”
- Chơi trò “Ai ở cửa?” khi có tiếng gõ cửa
- Dùng rối tay và hỏi “Ai đang nói chuyện?”
Dạy trẻ đặt câu hỏi “làm thế nào”
Câu hỏi “làm thế nào” phức tạp hơn nhưng rất quan trọng để trẻ học cách giải quyết vấn đề.
Để dạy trẻ đặt câu hỏi làm thế nào, hãy:
- Tạo tình huống trẻ muốn làm gì đó nhưng không biết cách, như là: mở hộp khó, lắp pin đồ chơi,…
- Làm mẫu câu hỏi, ví dụ: “Làm thế nào để mở hộp?”, “Làm sao bây giờ?”
- Sử dụng sách, tranh hoặc hình ảnh hướng dẫn theo trình tự để dạy trẻ về các bước thực hiện
- Dùng video minh họa các hoạt động và khuyến khích trẻ hỏi cách thực hiện
Đây là loại câu hỏi đòi hỏi trẻ có khả năng nhận thức nhất định, vì vậy nên dạy sau khi trẻ đã thành thạo các câu hỏi đơn giản hơn. Ngoài ra, có thể làm mẫu các câu hỏi bằng các cụm từ để làm mẫu cho trẻ. Để rõ hơn cha mẹ có thể tham khảo video sau:
Dạy trẻ đặt câu hỏi “khi nào”
Câu hỏi “khi nào” liên quan đến khái niệm thời gian – một khái niệm trừu tượng với nhiều trẻ tự kỷ.
Để dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi thế nào, cần:
- Sử dụng lịch trình trực quan để giúp trẻ hiểu khái niệm thời gian
- Tạo tình huống chờ đợi và làm mẫu câu hỏi, ví dụ: “Khi nào chúng ta đi chơi?”
- Dùng đồng hồ hẹn giờ hoặc hình ảnh minh họa thời gian
- Tạo sự phấn khích về sự kiện sắp diễn ra để trẻ muốn hỏi “Khi nào?”
Một phương pháp hiệu quả là sử dụng bảng lịch trình có hình ảnh và hỏi trẻ “Khi nào…?, ví dụ: “Khi nào đến giờ ăn?”, “Khi nào chơi xe?”,… sau đó khuyến khích trẻ đặt câu hỏi tương tự.
Dạy trẻ đặt câu hỏi “tại sao”
Câu hỏi “tại sao” là loại câu hỏi phức tạp nhất, đòi hỏi hiểu biết của trẻ về nguyên nhân – kết quả.
Phương pháp dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi tại sao:
- Bắt đầu với những tình huống nguyên nhân – kết quả rõ ràng, cụ thể trực quan (ví dụ: cây bút rơi xuống sàn)
- Làm mẫu câu hỏi “Tại sao cây bút rơi?” và giải thích đơn giản
- Sử dụng sách, câu chuyện xã hội có tình huống nhân vật đặt câu hỏi “tại sao”
- Tạo tình huống bất ngờ (thay đổi thói quen) để khuyến khích trẻ hỏi lý do
- Câu hỏi “tại sao” thường được dạy sau cùng và có thể cần nhiều thời gian hơn để trẻ nắm bắt.
Kết hợp phương pháp (PRT) dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi
Phương pháp Phản hồi then chốt (Pivotal Response Treatment – PRT) là phương pháp đã được chứng minh hiệu quả trong dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi. Sau khi can thiệp, tất cả các trẻ đều tăng số lượng câu hỏi mục tiêu được khởi xướng trong các tương tác xã hội.
Ngoài ra, các trẻ cũng thể hiện sự gia tăng trong việc khởi xướng các câu hỏi không mục tiêu trong các tình huống xã hội mới. Dữ liệu sau can thiệp cho thấy có sự cải thiện liên quan trong giao tiếp và hành vi thích nghi.
Nguyên tắc của PRT:
- Sử dụng động lực từ sở thích của trẻ
- Tạo cơ hội học tập trong môi trường tự nhiên
- Thưởng cho nỗ lực giao tiếp của trẻ.
- Xen kẽ kỹ năng mới với kỹ năng trẻ đã biết
Ví dụ áp dụng PRT dạy đặt câu hỏi:
- Phát hiện trẻ thích chơi bong bóng xà phòng
- Cất chai bong bóng trong hộp trong suốt nhưng không mở được
- Khi trẻ muốn chơi, làm mẫu câu hỏi “Làm thế nào để mở hộp?”
- Ngay khi trẻ cố gắng hỏi, dù chưa hoàn chỉnh, hãy giúp trẻ mở hộp và chơi bong bóng ngay
Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi thường kết hợp PRT với các phương pháp can thiệp có chứng cứ để tạo môi trường học tập tự nhiên và hiệu quả cho trẻ.
Dạy trẻ tự kỷ trả lời câu hỏi
Phần không kém quan trọng khi dạy trẻ đặt câu hỏi là phần trả lời câu hỏi. Dạy trẻ tự kỷ trả lời câu hỏi đòi hỏi sự kiên nhẫn và phương pháp có hệ thống. Trung tâm Nhân Hòa thường dạy trẻ trả lời từ câu hỏi đơn giản đến phức tạp, phù hợp với đặc điểm nhận thức và độ tuổi của trẻ.
Bắt đầu với câu hỏi có/không đơn giản
Đây là bước đầu tiên và quan trọng nhất khi dạy trẻ tự kỷ trả lời câu hỏi. Trẻ cần được tiếp cận với loại câu hỏi đơn giản nhất trước khi tiến đến các dạng phức tạp hơn.
- Sử dụng đồ vật yêu thích của trẻ để tạo động lực giao tiếp
- Đặt câu hỏi rõ ràng, ngắn gọn: “Con có muốn quả bóng không?”
- Chấp nhận cả phản hồi bằng lời nói và cử chỉ (gật/lắc đầu) trong giai đoạn đầu
- Hướng dẫn trẻ đáp “có” hoặc “không” bằng cách mẫu mực hóa câu trả lời
Ví dụ: Khi dạy bé Nam 4 tuổi chậm nói, chuyên viên tại Trung tâm Nhân Hòa đã sử dụng chiếc ô tô đồ chơi – món đồ bé thích nhất. Chuyên viên giơ ô tô lên, hỏi “Con có muốn ô tô không?” và chờ đợi. Nếu bé không đáp ứng, chuyên viên sẽ nhẹ nhàng gợi ý “Nói ‘có’ nếu con muốn” và đưa mẫu câu trả lời.
Dạy trẻ trả lời câu hỏi “Cái gì?”
Sau khi trẻ đã quen với việc trả lời câu hỏi có/không, bước tiếp theo trong việc dạy trẻ tự kỷ trả lời câu hỏi là giới thiệu câu hỏi “Cái gì?”. Một số gợi ý:
- Sử dụng thẻ hình, đồ vật thực tế hoặc sách tranh có hình ảnh rõ ràng
- Đặt câu hỏi ngắn gọn như “Đây là cái gì?” hoặc “Con đang cầm cái gì?”
- Áp dụng kỹ thuật chờ đợi 3-5 giây trước khi hỗ trợ
- Cung cấp mức độ hỗ trợ phù hợp: từ mẫu câu trả lời đầy đủ đến gợi ý âm đầu
Mở rộng trả lời với các dạng câu hỏi khác
Sau khi trẻ thành thạo với câu hỏi cơ bản, việc dạy trẻ tự kỷ trả lời câu hỏi cần mở rộng sang các dạng phức tạp hơn. Việc dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi và trả lời mở rộng dưới nhiều loại câu hỏi khác nhau giúp giảm đi đáng kể tình trạng nhại lời hay nhắc lại câu hỏi ở trẻ. Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi thường áp dụng lộ trình phát triển ngôn ngữ theo thứ tự sau:
Dạy trẻ trả lời câu hỏi “Ai?”
- Câu hỏi này giúp trẻ nhận diện và gọi tên người xung quanh, phát triển kỹ năng xã hội cơ bản.
- Sử dụng ảnh gia đình, nhân vật quen thuộc trong sách hoặc phim hoạt hình
- Hỏi “Đây là ai?” hoặc “Ai đang ăn bánh?”
- Khuyến khích trẻ đáp ứng bằng tên người thay vì chỉ tay
Dạy trẻ trả lời câu hỏi “Ở đâu?”
Loại câu hỏi này giúp trẻ phát triển khả năng định vị không gian và mở rộng cấu trúc câu.
- Tổ chức trò chơi tìm đồ vật giấu trong phòng
- Đặt câu hỏi “Con tìm thấy gấu bông ở đâu?” hoặc “Giày của con ở đâu?”
- Hướng dẫn trẻ sử dụng các từ chỉ vị trí: trên, dưới, trong, ngoài
Câu hỏi “Tại sao?” và “Như thế nào?”
Đây là các dạng câu hỏi phức tạp, đòi hỏi khả năng lý luận và diễn đạt. Khi dạy trẻ tự kỷ trả lời câu hỏi loại này, cần:
- Bắt đầu với tình huống đơn giản, rõ ràng và có mối quan hệ nhân quả trực tiếp
- Sử dụng hình ảnh minh họa hoặc câu truyện xã hội
- Cung cấp cấu trúc câu trả lời mẫu và dần dần giảm mức độ hỗ trợ
Ví dụ: Khi dạy bé Minh 6 tuổi câu hỏi “Tại sao?”, chuyên viên tại Trung tâm Nhân Hòa đã cho bé xem hình ảnh một bé trai đang cầm ô dưới trời mưa và hỏi “Tại sao bạn cầm ô?”. Ban đầu, chuyên viên cung cấp câu trả lời mẫu “Vì trời đang mưa” và dần dần chỉ gợi ý “Vì…” để bé tự hoàn thành câu.
Gợi ý khi dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi và trả lời
Dựa trên kinh nghiệm tại Trung tâm Nhân Hòa và tham khảo từ các chuyên gia tại Speech Lingua Spot, chúng tôi đúc kết một số chiến lược hiệu quả sau để dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi:
- Sử dụng công cụ trực quan: Áp dụng các công cụ như thẻ gợi ý, lịch trình hình ảnh hoặc câu chuyện xã hội để minh họa quá trình đặt câu hỏi. Việc này giúp trẻ hiểu và ghi nhớ các từ hỏi như “ai”, “cái gì”, “ở đâu”, “khi nào”, “tại sao” và “như thế nào”.
- Làm mẫu – Bắt chước: Ba mẹ làm mẫu việc đặt câu hỏi trong các tình huống phù hợp, lặp lại câu hỏi 2-3 lần nếu trẻ chưa bắt chước và làm mẫu cả câu trả lời cho trẻ hiểu. Khuyến khích trẻ bắt chước ba mẹ bằng khen thưởng, giọng điệu hào hứng, vui vẻ.
- Khai thác sở thích đặc biệt: Kết hợp sở thích cá nhân và các trò chơi tương tác với trẻ tự kỷ vào các hoạt động dạy đặt câu hỏi – trả lời để tăng động lực và sự tham gia.
- Gợi ý: Ban đầu cung cấp gợi ý hoặc hỗ trợ để giúp trẻ hình thành câu hỏi và câu trả lời, sau đó giảm dần sự hỗ trợ khi trẻ trở nên thành thạo hơn.
- Củng cố tích cực: Thiết lập hệ thống khen thưởng khi trẻ đặt câu hỏi thành công, có thể là lời khen, quà tặng hoặc hoạt động yêu thích.
- Cá nhân hóa mục tiêu: Nhận thức rằng mỗi trẻ là duy nhất, điều chỉnh chiến lược dạy học phù hợp với nhu cầu và sở thích riêng của từng trẻ.
Lời kết
Dạy trẻ tự kỷ đặt câu hỏi và trả lời là quá trình đòi hỏi sự kiên nhẫn, nhất quán và sáng tạo. Mặc dù có thể là một thách thức, những kỹ năng này vô cùng quan trọng cho sự phát triển ngôn ngữ, kỹ năng xã hội và nhận thức của trẻ. Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi luôn kết hợp những phương pháp hiệu quả nhất, được điều chỉnh cho phù hợp với nhu cầu cá nhân của từng trẻ. Chúng tôi tin rằng với phương pháp phù hợp, mọi trẻ em đều có thể học cách đặt câu hỏi hiệu quả.
Nếu phụ huynh đang gặp khó khăn trong quá trình dạy con đặt câu hỏi, đừng ngần ngại liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được tư vấn và hỗ trợ. Chúng tôi sẵn sàng đồng hành cùng gia đình trong hành trình phát triển của trẻ.
Tài liệu tham khảo:
- Koegel, R. L., Bradshaw, J. L., Ashbaugh, K., & Koegel, L. K. (2014). Improving question-asking initiations in young children with autism using pivotal response treatment. Journal of Autism and Developmental Disorders
- Carrie Clark. Teaching a child with autism to respond to questions. Speech and Language Kids.
- Trung tâm Nhân Hòa, Đào tạo phản hồi then chốt PRT: Liệu pháp cho trẻ tự kỷ
