Đào tạo phản hồi then chốt PRT là một phương pháp dựa trên phân tích hành vi ứng dụng (ABA), được thiết kế để giúp trẻ tự kỷ phát triển các kỹ năng giao tiếp, xã hội và học tập thông qua việc tập trung vào các “kỹ năng then chốt”.
Trung tâm Nhân Hòa chia sẻ áp dụng liệu pháp PRT thông qua động lực tự nhiên của trẻ (đồ ăn, trò chơi và hoạt động mà trẻ muốn và quan tâm) để dạy và củng cố các hành vi mới cần thiết, có lợi cho sự phát triển của trẻ.
Liệu pháp phản hồi then chốt (PRT) là gì?
Liệu pháp đào tạo phản hồi then chốt PRT (Pivotal Response Treatment/ Training) là phương pháp can thiệp cho trẻ tự kỷ dựa trên các nguyên tắc hành vi ứng dụng của phương pháp ABA, được phát triển bởi Tiến sĩ Robert và Lynn Koegel tại Đại học California.
Liệu pháp PRT tập trung vào việc cải thiện các kỹ năng then chốt của trẻ. Các kỹ năng này bao gồm: Động lực (động cơ) giao tiếp của trẻ, sự tự khởi xướng giao tiếp và tương tác xã hội, khả năng phản hồi với nhiều kích thích khác nhau. Những cải thiện này sẽ dẫn đến những thay đổi tích cực toàn diện trong hành vi và khả năng giao tiếp của trẻ sau khi can thiệp.
Tại sao liệu pháp PRT quan trọng cho trẻ tự kỷ?
Liệu pháp PRT giúp trẻ tự kỷ phát triển khả năng giao triếp, giảm hành vi và tăng cường tương tác.
Cải thiện khả năng giao tiếp
Liệu pháp PRT giúp trẻ phát triển:
- Giao tiếp bằng cử chỉ như xoè tay xin, lắc đầu từ chối, gật đầu đồng ý.
- Giao tiếp bằng lời nói: Nói từ đơn, nói cụm từ, nói câu dài…
- Kỹ năng bắt chước: Các hành vi phù hợp và cần thiết được cộng đồng mong đợi.
Giảm thiểu hành vi khó khăn
Thông qua việc tạo môi trường tích cực và an toàn, PRT giúp giảm:
- Hành vi kích động do thất vọng khi không được đáp ứng mong đợi về một điều gì đó.
- Tự kích thích do trẻ tập trung vào các hoạt động tìm kiếm cảm giác khi không có kỹ năng chơi các trò chơi, hoạt động phù hợp với tuổi.
- Né tránh xã hội khi thiếu kỹ năng giao tiếp.
Tăng cường kỹ năng xã hội
Liệu pháp phản hồi then chốt tập trung vào việc xây dựng:
- Khả năng chơi và tương tác với người khác và các bạn trong cùng độ tuổi.
- Hiểu, thể hiện cảm xúc và quản lý cảm xúc cho hiệu quả.
- Tuân theo luật lệ trong lớp học, gia đình và các quy tắc xã hội
Lợi ích của liệu pháp PRT cho trẻ tự kỷ
Tạo động lực và phát triển kỹ năng giao tiếp
Đào tạo phản hồi then chốt PRT giúp trẻ tự kỷ:
- Phát triển thêm các động cơ giao tiếp mới: Khi kỹ năng của trẻ tăng lên, ý muốn về các hoạt động phức tạp hơn cũng gia tăng, từ đó giúp tăng động cơ để trẻ giao tiếp với cha mẹ và người khác.
- Tự tin hơn trong giao tiếp: Trẻ được dạy các kỹ năng giao tiếp cụ thể như yêu cầu đồ vật, yêu cầu hành động, từ chối phản đối một điều gì đó hay khoe, chia sẻ và bình luận thông tin… Từ đó giúp trẻ giao tiếp hiệu quả và tự tin hơn.
- Chủ động tham gia hoạt động: PRT nhấn mạnh khả năng tự khởi xướng của trẻ hơn là việc giao tiếp thụ động như chờ người lớn hỏi để trẻ phản hồi.
- Sẵn sàng học hỏi điều mới: PRT nhấn mạnh việc học hỏi các hành vi, hoạt động mới và khuyến khích trẻ tích cực thực hiện chúng.
Hỗ trợ trong việc quản lý cảm xúc
Phương pháp này giúp trẻ:
- Nhận biết cảm xúc của bản thân: Học và nhận biết cảm xúc của bản thân và đối tượng giao tiếp và một mục tiêu quan trọng trong chương trình can thiệp của PRT. Các mục tiêu này được chia thành từng phần: Xác định và gọi tên cảm xúc, chấp nhận cảm xúc, mô tả cảm xúc, lý giải cảm xúc, điều chỉnh cảm xúc.
- Điều chỉnh phản ứng phù hợp và ứng phó với thay đổi tốt hơn: PRT tập cho trẻ các thức tiếp nhận với những tình huống và vấn đề mới. Từ đó, giúp trẻ hình thành được các kỹ năng điều chỉnh phản ứng phù hợp.
Thêm vào đó, trẻ cũng thường xuyên phải ứng phó với các tình huống giao tiếp, vui chơi mới nhằm phát triển khả năng ứng phó với các tình huống mới xảy đến, trong các môi trường khác nhau như trường học, gia đình và ngoài cộng đồng.
Phát triển kỹ năng tự lập
Phương pháp đáp ứng then chốt cũng giúp trẻ phát triển các kỹ năng tự lập như:
- Tự chăm sóc bản thân và có thể hiểu, sai vặt, làm việc nhà
- Ra các quyết định đơn giản
- Thực hiện công việc theo trình tự, kế hoạch
Các thành phần chính của liệu pháp PRT
Các thành phần chính của phương pháp phản hồi then chốt PRT bao gồm:
Động lực học tập
Động lực là chìa khóa để trẻ tích cực tham gia vào quá trình học tập. Liệu pháp PRT nhấn mạnh việc tăng cường động lực cho trẻ tự kỷ bằng cách cho phép trẻ tham gia vào các hoạt động mà chúng yêu thích. Việc này giúp trẻ thấy việc học tập trở nên thú vị và đáng làm hơn. Cha mẹ cần:
- Sử dụng phần thưởng tự nhiên: Phần thưởng phải là thứ trẻ yêu thích và đang khát khao có được.
- Khen ngợi cụ thể những tiến bộ hay nỗ lực của trẻ.
- Tạo niềm vui và hứng thú trong mỗi hoạt động: Sự hào hứng của cha mẹ khi chơi đồ chơi hoặc làm biểu cảm thích thú là hình mẫu tốt để trẻ phát triển sự tò mò, ham thích và hứng thú tham gia vào trò chơi.
Phản hồi kịp thời và chính xác
Trẻ tự kỷ thường phản ứng chậm với các kích thích xã hội hoặc môi trường. Liệu pháp PRT khuyến khích trẻ phản hồi với nhiều dạng kích thích khác nhau để phát triển sự linh hoạt trong tư duy và hành vi. Việc phản hồi nhanh chóng và chính xác với mọi nỗ lực giao tiếp của trẻ là vô cùng quan trọng. Khi trẻ có bất kỳ cố gắng nào trong việc tương tác, dù là ánh mắt, cử chỉ hay lời nói, chúng ta cần:
- Đáp lại ngay lập tức bằng nụ cười, cái ôm, lời khen hoặc điểu trẻ đang mong đợi như đồ chơi hoặc sự giúp đỡ của cha mẹ để mở nắp một chiếc hộp trẻ không thể mở được. Việc trì hoãn cung cấp điều trẻ mong đợi nhằm đạt được một kỹ năng cao hơn ở trẻ có thể làm mất đi động lực giao tiếp của trẻ.
Ví dụ: Khi trẻ mới biết xòe tay xin và nhìn cha mẹ để được cho đồ, cha mẹ chỉ nên mong đợi trẻ nhìn lâu hơn 1 và giây và phát âm “Xi” ở lần tiếp theo thay vì nói “Xin”.
- Sử dụng ngôn ngữ đơn giản, rõ ràng phù hợp với khả năng của trẻ. Ví dụ, trẻ nói từ đơn thì cha mẹ nên phản hồi lại bằng cụm 2 từ.
- Tạo cơ hội để trẻ tiếp tục tương tác: Cho trẻ cơ hội chọn lựa hoặc trả lời một câu hỏi mới sẽ giúp làm tăng vòng giao tiếp và trẻ sẽ có nhiều cơ hội để học được từ, câu và tình huống xã hội mới.
Củng cố tự nhiên
Các phần thưởng và khen thưởng trong PRT phải liên quan trực tiếp đến hành động của trẻ. Ví dụ, nếu trẻ yêu cầu một món đồ chơi và nói hoặc ra hiệu đúng, phần thưởng sẽ là được chơi với món đồ đó. Điều này giúp trẻ hiểu rõ mối liên hệ giữa hành động và kết quả.
Tăng cường tương tác xã hội
Tạo môi trường học tập tích cực và có nhiều cơ hội để trẻ “tự khởi xướng”: Trẻ học cách tự khởi xướng giao tiếp hoặc tham gia vào các hoạt động xã hội mà không cần phải đợi yêu cầu từ người khác. Điều này rất quan trọng trong việc giúp trẻ phát triển sự độc lập. Do đó, môi trường học tập cần được thiết kế phù hợp với sở thích và khả năng của trẻ để tạo nhiều cơ hội cho trẻ học tập hiệu quả và khởi xướng giao tiếp như:
- Sắp xếp không gian gọn gàng, tránh các yếu tố gây xao nhãng: Khi gia đình có phòng chơi hoặc nhiều đồ chơi cho trẻ thì các món đồ chơi cần được quản lý chặt chẽ bằng cách cho vào từng túi hoặc hộp riêng và để lên kệ cao trẻ không thể tự lấy hoặc trong tủ kín trẻ không nhìn thấy.
- Chuẩn bị đồ chơi và học cụ yêu thích của trẻ: cha mẹ nên phân loại đồ chơi trẻ thích theo thang điểm từ 0 đến 10 với 0 là món trẻ hoàn toàn không thích hoặc ghét và 10 là món trẻ thích nhất để có thể sử dụng đồ chơi hiệu quả và tối ưu mục tiêu can thiệp.
- Tạo các tình huống tự nhiên để trẻ phải giao tiếp: Giả bộ như nắp chai nước rất chặt và khó mở sẽ là một tình huống tốt để trẻ chờ đợi, bình luận, tìm thêm sự trợ giúp từ người thân khác hoặc phải chung sức với cha mẹ để giải quyết cái nắp chai khó nhằn.
Tính khái quát hóa
Các kỹ năng học được trong đào tạo phản hồi then chốt PRT không chỉ áp dụng trong môi trường can thiệp mà còn dễ dàng chuyển sang các tình huống thực tế, giúp trẻ ứng dụng chúng vào cuộc sống hàng ngày. Do đó, việc phối hợp giữa giáo viên và phụ huynh can thiệp cho trẻ là điều vô cùng quan trọng trong chương trình PRT.
Ví dụ, trẻ được dạy xòe tay xin đồ chơi trong phòng can thiệp và độc lập thực hiện được kỹ năng này vài lần sẽ dễ dàng áp dụng cách này khi muốn xin đồ ở nhà hoặc một môi trường khác.
Ví dụ các bước áp dụng liệu pháp PRT
Ví dụ áp dụng liệu pháp phản hồi then chốt tại Trung tâm dạy trẻ tự kỷ Nhân Hòa giúp trẻ phát triển ngôn ngữ
Bước 1: Bắt đầu bằng những đồ chơi yêu thích
Để áp dụng liệu pháp phản hồi then chốt trong can thiệp cho trẻ, giáo viên cũng như phụ huynh cần bắt đầu bằng các hoạt động chơi yêu thích của con (Khuyến khích động lực học tập). Với các đồ chơi yêu thích của trẻ, người lớn cần cất chúng ở nơi cao/ trong hộp kín hoặc kệ đồ chơi có rèm che để giúp tăng thêm động lực, khuyến khích trẻ yêu cầu đồ chơi sau 1 thời gian trẻ chưa được nhìn thấy những món đồ này. Điều này sẽ giúp tăng tính hợp lý trong việc giao tiếp, giúp cho quá trình giáo viên và phụ huynh dạy trẻ giao tiếp sẽ diễn ra tự nhiên hơn.
Bước 2: Khơi gợi động lực
Tiếp theo, những gì trẻ sẽ học đều thông qua hoạt động chơi, người hướng dẫn sẽ cho trẻ chọn và chơi trước những món đồ chơi đó, để cố gắng khơi gợi động lực và quan sát cách trẻ thao tác với đồ chơi. Nếu trẻ em chơi với đồ chơi một cách đơn điệu, lặp đi lặp lại ví dụ xoay tròn bánh xe, đẩy xe qua lại, gắn – gỡ vòng. Thì lúc này phụ huynh và chuyên viên sẽ làm mẫu cách chơi cho trẻ, có thể làm mẫu bằng việc chơi song song, hoặc mỗi người một lượt, hoặc dùng thang thứ bậc hỗ trợ (Prompting Hierarchy). Về lâu dài trẻ sẽ học được cách chơi đúng chức năng của đồ chơi.
Bước 3: Phát triển giao tiếp qua hoạt động chơi
Sau khi trẻ đã có những kỹ năng chơi cơ bản hoặc những động lực chơi nhất định, người hướng dẫn sẽ đưa thêm các mục tiêu về ngôn ngữ/ giao tiếp vào hoạt động chơi cho trẻ. Ví dụ: khi trẻ đã biết đẩy xe qua lại, người lớn khi chơi cùng trẻ sẽ thêm 1 số tình huống hoặc mở rộng để trẻ sử dụng ngôn ngữ/ cử chỉ để giao tiếp, như xe đang chạy thì giả vờ chặn xe lại —> Đợi trẻ nói “Đi” sẽ cho xe chạy tiếp.
Tương tự như vậy trong một trường hợp khác, khi trẻ đã biết cách chơi bong bóng xà phòng, người lớn sẽ cố ý thổi chậm lại, đợi khi trẻ xòe tay/ nói “Xin/ bóng/ thổi hoặc một từ nào đó phù hợp” thì người lớn sẽ thổi bóng tiếp cho trẻ (Củng cố tự nhiên và Tự khởi xướng ). Quá trình này cần nhiều thời gian và sự kiên nhẫn từ những người hướng dẫn.
Sau khi trẻ đã có những đáp ứng thường xuyên trong 1 -2 môi trường cụ thể/ trong tình huống quen thuộc, người hướng dẫn sẽ mở rộng bối cảnh/ tình huống để trẻ tăng tính khái quát hóa và khả năng phản hồi với nhiều kích thích.
Những lưu ý khi sử dụng liệu pháp phản hồi then chốt PRT
Để áp dụng hiệu quả liệu pháp phản hồi then chốt, giáo viên và phụ huynh cần lưu ý:
Tính nhất quán trong việc áp dụng
Sự nhất quán là yếu tố quyết định thành công của liệu pháp. Điều này đòi hỏi:
- Thực hiện đều đặn mỗi ngày và thực hiện mọi lúc mọi nơi khi có điều kiện.
- Duy trì các nguyên tắc, mục tiêu can thiệp như thời gian phản hồi, tính khái quát hóa…
- Ghi chép và theo dõi tiến độ của trẻ: Việc ghi chép lại nội dung và kết quả của buổi can thiệp là việc bắt buộc cần thực hiện để xác định được nhưng hoạt động hiệu quả với trẻ và là cơ sở để lập mục tiêu, kế hoạch can thiệp mới.
Động viên trẻ trong quá trình học tập
Trẻ cần được động viên liên tục để duy trì động lực học tập:
- Tạo không khí vui vẻ, thoải mái: Rất nhiều các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ sẽ nhớ lâu hơn và hiểu tốt hơn khi học tập trong một môi trường vui tươi.
- Chia nhỏ mục tiêu để trẻ dễ đạt được: Việc đưa ra một mục tiêu quá cao với trẻ thường không đạt được kết quả, thậm chí còn gây căng thẳng cho chính trẻ và cha mẹ. Mục tiêu cần cụ thể và phù hợp với tiềm năng của trẻ.
- Khen ngợi mọi nỗ lực của trẻ: Việc tập trung vào nỗ lực của trẻ thay vì kết quả sẽ giúp trẻ ý thức về điều này nhiều hơn và tăng có hội tiếp tục cố gắng ở những tình huống tương tự.
Phối hợp gia đình và trung tâm
Tại Trung tâm Nhân Hòa, giáo viên thường xuyên phối hợp với gia đình dạy và hỗ trợ trẻ:
- Chia sẻ thông tin về tiến bộ của trẻ: Việc trao đổi thông tin thường xuyên giữa phụ huynh và trung tâm sẽ giúp quá trình lên mục tiêu và can thiệp cho trẻ đạt hiệu quả tối ưu.
- Học hỏi kỹ thuật can thiệp từ giáo viên: Cha mẹ học được các kỹ thuật can thiệp trên sẽ có nhiều cơ hội tối ưu hóa thời gian can thiệp cho trẻ tại nhà. Cha mẹ có thể thông qua những hoạt động chung hàng ngày với trẻ như chăm sóc trẻ, đưa đón trẻ đi học…
- Thực hành tại nhà theo hướng dẫn: Việc nhất quán mục tiêu và chiến lược thực hiện ở nhà và Trung tâm giúp cho trẻ hiểu và tiến bộ tốt hơn.
Những khó khăn khi áp dụng liệu pháp PRT
Mặc dù đào tạo phản hồi then chốt PRT mang lại nhiều lợi ích, quá trình áp dụng phương pháp này cũng gặp một số thách thức như: Nhiều trẻ tự kỷ đã quá quen với việc có được điều mình mong muốn ngay khi với tay lấy hoặc khóc đòi, trẻ có thể phản ứng tiêu cực như la hét, ăn vạ khi gặp phải những nhiệm vụ mới hoặc khó khăn.
Việc duy trì nhất quán, phản hồi đúng thời điểm và giữ kiên nhẫn trong quá trình can thiệp là rất quan trọng. Phụ huynh và giáo viên cần hiểu rằng phương pháp đào tạo phản hồi then chốt yêu cầu thời gian và sự nhất quán trong việc thực hiện các kỹ thuật.
Lời kết
Liệu pháp đào tạo phản hồi then chốt PRT là phương pháp quan trọng trong việc hỗ trợ trẻ tự kỷ phát triển kỹ năng giao tiếp, tương tác xã hội và học tập. Bằng cách tập trung vào các điểm then chốt, PRT giúp cải thiện toàn diện hành vi và khả năng tương tác của trẻ, mang lại sự thay đổi tích cực trong cuộc sống hàng ngày của trẻ và gia đình.
>>> Tham khảo thêm:
