Mô hình ngôi nhà giao tiếp nhằm phát triển các kỹ năng ngôn ngữ và giao tiếp cho trẻ, thường được áp dụng để can thiệp sớm cho trẻ chậm nói và trẻ tự kỷ. Trung tâm Nhân Hòa sẽ chia sẻ kinh nghiệm áp dụng mô hình ngôi nhà giao tiếp hiệu quả cho trẻ em.
Các thành phần của mô hình là nền tảng vững chắc giúp phát triển các kỹ năng ngôn ngữ – giao tiếp ở trẻ. Ngoài ra, giúp cha mẹ hiểu thêm các trường hợp trẻ đã bật âm nhưng sau này chỉ biết nhại lời, khả năng sử dụng lời nói để giao tiếp kém hiệu quả.
Ngôi nhà giao tiếp là gì?
Mô hình ngôi nhà giao tiếp là hình ảnh minh họa trực quan hệ thống các kỹ năng tiền ngôn ngữ mà trẻ cần có để phát triển ngôn ngữ lời nói. Giống như xây dựng một ngôi nhà, chúng ta cần có nền móng vững chắc, bức tường kiên cố, mái nhà và cuối cùng là lớp sơn.
Khái niệm mô hình ngôi nhà giao tiếp được đưa ra bởi tổ chức Y tế Thế Giới – WHO năm 1997, trong cuốn sách Let’s communicate (Tạm dịch: Hãy cùng giao tiếp). Một cuốn cẩm nang dành cho những người làm việc với trẻ em mắc chứng rối loạn giao tiếp [1].
Năm 2014, mô hình này được đề cập trong cuốn sách: “Ngôn ngữ và các hoạt động hàng ngày” được nhóm tác giả chuyên ngành Âm ngữ trị liệu (trong đó có cô Nguyễn Thị Thu – Giám đốc Trung tâm Nhân Hòa).
Mô hình được mô tả như sau: “Muốn giúp trẻ phát triển ngôn ngữ, chúng ta cần hiểu ngôn ngữ được phát triển như thế nào. Giống như xây dựng một ngôi nhà, chúng ta cần có nền móng trước. Sự chú ý là nền tảng quan trọng trong quá trình phát triển ngôn ngữ, nếu thiếu sự chú ý sẽ không thể hình thành được trí nhớ, hiểu biết và ngôn ngữ. Hãy thu hút sự chú ý của trẻ bằng nhiều hoạt động làm cho trẻ thích thú trước. Những viên gạch kế tiếp được xây trên nền móng chú ý, đó là các kỹ năng cần có trước khi ngôn ngữ được hình thành: quen dần với Nguyên nhân – hệ quả, Giao tiếp mắt, Bắt chước, Lắng nghe và Sự luân phiên. Tầng kế tiếp là hiểu biết rồi sau đó là giao tiếp qua các cử chỉ điệu bộ như tay chỉ, liếc mắt nhìn, quay đầu,… và cuối cùng là Lời nói được hình thành” [2].
Đến năm 2022, sau một quá trình nghiên cứu, thực hành cũng như cập nhật những thông tin mới, cuốn sách Phát triển giao tiếp cử chỉ của Bs. Phan Thiệu Xuân Giang và Th.s Nguyễn Thị Thu đã bổ sung thêm một số nội dung trong mô hình Ngôi nhà giao tiếp. Điểm nổi bật, lời nói ở đây được mô tả: “Cử chỉ đi trước, lời nói theo sau như là một lớp sơn giúp cho ngôi nhà trở nên đầy đủ và sống động hơn” [3]
Các thành phần của ngôi nhà giao tiếp
Ngôi nhà giao tiếp bao gồm nhiều thành phần, không chỉ phát triển lời nói mà còn bao gồm các giúp trẻ giao tiếp hiệu quả hơn. Vậy đâu là những kỹ năng tiền đề cho sự phát triển khả năng giao tiếp và ngôn ngữ của trẻ?
1. Chú ý – nền móng ngôi nhà
Chú ý bắt đầu khi trẻ nhìn vào khuôn mặt của cha mẹ/người chăm sóc. Sau đó, trẻ học cách tập trung vào một hoạt động trong một thời gian nhất định.
2. Các kỹ năng giao tiếp – tương tác
Chú ý chung
Chú ý chung xảy ra khi trẻ và người lớn cùng tập trung vào một đối tượng hay sự kiện. Có ba yếu tố tham gia: trẻ, người khác và đối tượng. Trẻ cần biết chuyển hướng và duy trì sự chú ý. Đây là bước quan trọng cho sự tương tác xã hội và ngôn ngữ. Trẻ điển hình thường bắt đầu chú ý chung từ 12 tháng tuổi (Toth et al., 2006).
Lắng nghe
Khả năng lắng nghe bắt đầu từ phản ứng với âm thanh. Trẻ dần học cách nghe có chọn lọc, chú ý đến âm thanh có ý nghĩa như giọng nói của mẹ hoặc tiếng gọi tên mình.
Bắt chước
Trẻ học bằng cách sao chép hành động, âm thanh và lời nói. Bắt chước là cầu nối để trẻ học chơi, học nói, và hòa nhập.
Luân phiên
Từ rất sớm, trẻ đã học cách đáp lại khi được người lớn bắt chước âm thanh hoặc hành động của mình. Dần dần, trẻ học cách thay phiên trong giao tiếp và trò chơi.
Trao đổi
Trao đổi là quá trình “cho – nhận”. Trẻ và người lớn cùng chia sẻ, cùng chờ đợi, cùng phản hồi. Đây là nền tảng của đối thoại hai chiều.
3. Kỹ năng chơi
Trẻ bắt đầu bằng cách chơi với cơ thể mình – vẫy tay, đạp chân, tạo âm thanh. Sau đó, trẻ phát triển khả năng chơi trò nguyên nhân – kết quả, xây dựng, đóng vai, và chơi theo luật lệ.
4. Hiểu biết
Trẻ dần hiểu được những gì mình thấy, nghe và trải nghiệm. Khả năng này phát triển thành hiểu lời nói, cử chỉ, và tình huống xã hội.
5. Cử chỉ – mái ngôi nhà
Cử chỉ là cách trẻ giao tiếp khi chưa có lời nói. Trẻ khóc, vẫy tay, chỉ tay, hoặc thể hiện nét mặt để truyền đạt nhu cầu. Người lớn đáp lại giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp có hiệu quả. Cử chỉ là mái của ngôi nhà, khi chưa có ngôn ngữ lời nói, thông qua cử chỉ cũng giúp người chăm sóc hiểu được nhu cầu của trẻ.
6. Lời nói – lớp sơn ngôi nhà
Lời nói là khả năng tạo ra âm thanh và kết hợp các âm thanh lại với nhau để tạo thành từ, sau đó là câu. Khả năng nói bắt đầu phát triển khi trẻ phát ra những âm thanh ê a, bi bô và sau đó có thể nói các từ và câu rõ ràng. Lời nói ở đây được mô tả là lớp sơn giúp ngôi nhà giao tiếp trở lên sống động.
Để hiểu thêm các thành phần của ngôi nhà giao tiếp và các kỹ năng tiền ngôn ngữ để dạy trẻ, cha mẹ hãy tham khảo video sau:
Lợi ích của ngôi nhà giao tiếp cho trẻ chậm nói
Phát triển ngôn ngữ và giao tiếp
Ngôi nhà giao tiếp giúp trẻ chậm nói phát triển ngôn ngữ một cách toàn diện, từ việc hiểu ngôn ngữ đến diễn đạt ngôn ngữ. Trung tâm Nhân Hòa nhận thấy khi áp dụng mô hình giúp trẻ:
- Tăng vốn từ vựng, hiểu – bắt chước
- Cải thiện sự tập trung, lắng nghe
- Khả năng diễn đạt bằng ngôn ngữ lời nói – cử chỉ
Tăng cường khả năng xã hội
Việc phát triển ngôn ngữ theo mô hình Ngôi nhà giao tiếp cũng giúp trẻ tự kỷ cải thiện kỹ năng xã hội, tăng cường khả năng tương tác với mọi người xung quanh. Trẻ học cách hiểu và phản hồi các tín hiệu xã hội, từ đó hòa nhập tốt hơn với cộng đồng.
Thông qua ngôi nhà giao tiếp, trẻ được học cách:
- Tương tác với bạn bè
- Hiểu và thể hiện cảm xúc, cử chỉ
- Tham gia hoạt động nhóm
- Chơi chung, bắt chước, luân phiên, trao đổi
Dạy trẻ theo mô hình ngôi nhà giao tiếp như thế nào?
Dạy trẻ theo mô hình ngôi nhà giao tiếp cần đánh giá sự phát triển của trẻ và linh hoạt áp dụng các thành phần.
- Đối với các trẻ nhỏ 12 – 18 tháng, ưu tiên phát triển các kỹ năng tiền ngôn ngữ để hình thành ngôn ngữ lời nói vững chắc
- Trẻ 2 tuổi chưa biết nói hoặc lớn hơn mà chỉ nói được 1 số từ nhất định, cần đánh giá tuổi phát triển của trẻ và đưa ra mục tiêu can thiệp phù hợp.
Các bước dạy trẻ giao tiếp hiệu quả
Để dạy các kỹ năng tiền ngôn ngữ phù hợp với trẻ, cha mẹ và nhà chuyên môn cần:
- Đánh giá khả năng hiện tại của trẻ
- Xây dựng kế hoạch can thiệp cá nhân
- Thực hiện can thiệp sớm có mục tiêu cụ thể
- Đánh giá tiến bộ định kỳ và điều chỉnh mục tiêu
Trung tâm Nhân Hòa khuyến khích cha mẹ nên tạo môi trường giao tiếp tích cực cho trẻ, thường xuyên trò chuyện, đọc sách, hát cho trẻ nghe. Cha mẹ cũng cần kiên nhẫn hướng dẫn, khuyến khích trẻ sử dụng cả ngôn ngữ có lời và ngôn ngữ không lời.
Sử dụng các công cụ hỗ trợ giao tiếp
Có nhiều cách áp dụng mô hình ngôi nhà giao tiếp để dạy trẻ, có thể sử dụng các công cụ hỗ trợ hoặc các trò chơi tương tác như:
- Thẻ hình giao tiếp
- Bảng trực quan
- Sách tranh tương tác
- Trò chơi đóng vai
- Hoạt động nhóm
- Trò chơi ngôn ngữ kết hợp vận động
Câu hỏi thường gặp về ngôi nhà giao tiếp
Ngôi nhà giao tiếp có hiệu quả không?
Qua hơn 10 năm kinh nghiệm can thiệp cho trẻ tự kỷ – chậm nói, Trung tâm Nhân Hòa nhận thấy mô hình Ngôi nhà giao tiếp không chỉ giúp trẻ phát triển lời nói mà còn cải thiện khả năng hiểu, chơi – tương tác, ngôn ngữ cử chỉ. Giúp trẻ phát triển ngôn ngữ giao tiếp một cách bền vững – hiệu quả.
Khi nào áp dụng mô hình ngôi nhà giao tiếp để dạy trẻ?
Thời gian can thiệp tùy thuộc vào sự phát triển của từng trẻ. Trung tâm Nhân Hòa sẽ đánh giá và xây dựng chương trình can thiệp phù hợp cho mỗi cá nhân. Một số yếu tố cần xem xét như:
- Mức độ khó khăn của trẻ
- Độ tuổi phát triển
- Khả năng ngôn ngữ – lời nói – hiểu của trẻ
Làm thế nào để phối hợp với giáo viên và gia đình?
Sự phối hợp giữa Trung tâm Nhân Hòa, giáo viên và gia đình là rất quan trọng để đạt được hiệu quả can thiệp tốt nhất cho trẻ. Tại trung tâm Nhân Hòa cha mẹ có thể vào học cùng con để có thêm kiến thức. Trung tâm cũng chia sẻ các video dạy trẻ tự kỷ chậm nói hướng dẫn phụ huynh dạy con tại nhà.
Lời kết
Ngôi nhà giao tiếp là một lý thuyết quan trọng trong việc định hướng can thiệp cho trẻ tự kỷ, chậm nói, giúp trẻ xây dựng nền tảng vững chắc cho sự phát triển ngôn ngữ và giao tiếp. Phát triển các kỹ năng trong mô hình không chỉ giúp trẻ nói tốt hơn mà sự phát triển ngôn ngữ cử chỉ, hiểu lời nói, tăng cường sự chú ý và khả năng tập trung – tương tác tốt hơn. Đây cũng là tài liệu được tổ chức Y tế thế giới và các chuyên gia đầu ngành về phát triển trẻ em ở Việt Nam khuyến khích áp dụng.
Tài liệu tham khảo:
[1] Sách Let’s communicate: A handbook for people working with children with communication difficulties _ United Nations Children’s Fund New York, Rehabilitation Unit World Health Organization Geneva, Rehabilitation Unit Ministry of Health, Zimbabwe. [2] Sách “Ngôn ngữ và các hoạt động hàng ngày”, tác giả Đoàn Thế Dũng, Nguyễn Ngọc Trúc Quyên, Trà Thanh Tâm, Nguyễn Thị Thu, chuyên ngành Âm ngữ trị liệu do Trường đại học Y Khoa Phạm Ngọc Thạch và Trinh Foundation Australia tổ chức. [3] Sách: Phát triển giao tiếp cử chỉ _ Bs. Phan Thiệu Xuân Giang và Th.s Nguyễn Thị Thu, NXB Phụ nữ Việt Nam 2022
