Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ tự kỷ luôn khiến nhiều phụ huynh băn khoăn và lo lắng vì trẻ chậm nói, lặp lời, khó giao tiếp xã hội. Bài viết dưới đây sẽ giúp bạn nhận diện rõ ràng các dấu hiệu ngôn ngữ thường gặp ở trẻ tự kỷ và cách hỗ trợ phù hợp nhất để bé phát triển kỹ năng giao tiếp hiệu quả.
Những đặc điểm ngôn ngữ của trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong phát triển ngôn ngữ và giao tiếp xã hội. Một số trẻ chậm nói, một số khác có nói nhưng cách dùng từ ngữ kì lạ (nói nhảm, linh tinh), nhại lời người khác hoặc nói một mình không đúng ngữ cảnh. Ở một số trẻ tự kỷ mức độ nặng có thể không có ngôn ngữ. Nhiều trẻ tự kỷ gặp trở ngại ở các khía cạnh như: ngữ pháp, từ vựng, âm thanh, cách dùng từ và hiểu ngôn ngữ trừu tượng. Trẻ cũng có thể không hiểu lời nói ẩn dụ, hài hước hoặc cách trò chuyện qua lại.
1. Đặc điểm ngôn ngữ chậm phát triển
Khả năng ngôn ngữ của trẻ tự kỷ thường phát triển chậm hơn nhiều so với trẻ đồng trang lứa. Nhiều trẻ có thể không nói được hoặc chỉ phát triển ngôn ngữ ở mức rất hạn chế.
Ví dụ: Trong khi trẻ bình thường 12-18 tháng tuổi đã có thể nói được vài từ đơn, trẻ tự kỷ có thể đến 3-4 tuổi vẫn chưa nói được từ nào hoặc chỉ biết lặp lại một vài từ đơn giản.
Các đặc điểm chậm ngôn ngữ thường gặp:
- Trẻ ít hoặc không phát âm các âm thanh từ 6-9 tháng tuổi
- Không bập bẹ hoặc phát triển bập bẹ nhưng sau đó mất đi
- Không đáp ứng khi được gọi tên (từ 9 tháng tuổi trở lên)
- Không nói được từ đơn ở 16-18 tháng tuổi
- Không kết hợp được hai từ thành câu đơn giản ở 24 tháng tuổi
- Ở trẻ lớn hơn, khả năng ngôn ngữ hiểu và diễn đạt cũng gặp nhiều hạn chế
2. Sự khác biệt trong cách sử dụng từ vựng
Trẻ tự kỷ thường có cách tiếp cận và sử dụng từ vựng khá đặc biệt. Cách sử dụng từ vựng của trẻ tự kỷ thường có những đặc điểm nổi bật sau:
- Thường hiểu nghĩa đen của từ ngữ mà không nắm bắt ý nghĩa ẩn dụ
- Khó khăn trong việc mở rộng ý nghĩa của từ sang các ngữ cảnh khác nhau
- Có thể nhớ và lặp lại những từ phức tạp nhưng không hiểu nghĩa
- Thường sử dụng từ vựng theo cách máy móc, thiếu linh hoạt
Đặc điểm giao tiếp của trẻ tự kỷ
Giao tiếp không điển hình cũng là một trong những đặc điểm ngôn ngữ thường thấy ở trẻ tự kỷ. Một số trẻ có năng khiếu ngôn ngữ tốt (điểm ngôn ngữ cao). Trẻ có thể ghi nhớ từ ngữ tốt, sáng tạo trong cách dùng ngôn ngữ, đặc biệt khi nói về sở thích riêng. Bên cạnh đó, một số trẻ phải dùng tranh ảnh hay thiết bị hỗ trợ để giao tiếp diễn đạt hiệu quả. Mỗi trẻ thể hiện khác nhau, nhưng giao tiếp, tương tác qua lại luôn là một phần cần được hỗ trợ.
1. Khó khăn trong việc bắt chước và tương tác
Bắt chước là kỹ năng nền tảng để trẻ học ngôn ngữ và các hành vi xã hội. Trẻ tự kỷ thường gặp trở ngại lớn trong việc bắt chước hành động và âm thanh của người khác.
Các đặc điểm chính về khó khăn bắt chước ở trẻ tự kỷ:
- Không hoặc ít bắt chước các cử chỉ đơn giản như vẫy tay chào, vỗ tay
- Không thể bắt chước các âm thanh hoặc từ ngữ của người khác
- Không tham gia vào các trò chơi đòi hỏi bắt chước như “ú òa”
- Không có phản ứng khi người khác gọi tên hoặc nói chuyện với trẻ, câu nói hoặc trả lời thường ngắn gọn, ít ương tác
Với những nét đặc trưng này, Trung tâm Nhân Hòa thường áp dụng những trò chơi tương tác để giúp trẻ học cách bắt chước và từ đó từng bước phát triển các kỹ năng ngôn ngữ lời nói – diễn đạt và cử chỉ không lời.
2. Thiếu giao tiếp bằng mắt và cử chỉ
Giao tiếp không chỉ là ngôn ngữ lời nói mà còn bao gồm nhiều yếu tố phi ngôn ngữ. Trẻ tự kỷ có đặc điểm gặp khó khăn ở cả hai phương diện này. Giao tiếp bằng mắt và cử chỉ là nền tảng của giao tiếp xã hội, nhưng trẻ tự kỷ thường thiếu kỹ năng này một cách đáng kể.
Biểu hiện điển hình:
- Ít hoặc không có giao tiếp bằng mắt khi nói chuyện hoặc chơi cùng người khác
- Ít sử dụng hoặc hiểu các cử chỉ thông thường như chỉ tay, gật đầu, lắc đầu
- Không kết hợp ánh mắt với cử chỉ (ví dụ: trẻ chỉ nhìn vào đồ vật để yêu cầu người lớn, đưa đồ cho người khác nhưng không nhìn mắt nhau)
- Khó khăn trong việc hiểu biểu cảm khuôn mặt của người khác
Cha mẹ có thể sẽ thường thấy trẻ của mình khi muốn uống nước sẽ kéo tay người lớn đến tủ lạnh nhưng không nhìn mắt, không chỉ tay hoặc không phát ra âm thanh để yêu cầu cha mẹ lấy nước. Đây là đặc điểm giao tiếp rất cơ bản thường gặp ở trẻ tự kỷ.
Đặc điểm về lời nói của trẻ tự kỷ
Khi nói đến lời nói, trẻ tự kỷ thường có những đặc điểm khác biệt dễ nhận thấy so với trẻ phát triển bình thường.
1. Trẻ chậm nói và không bày tỏ cảm xúc
Không chỉ chậm nói, trẻ tự kỷ còn gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ để thể hiện cảm xúc và nhu cầu của mình.
Đặc điểm nổi bật:
- Không sử dụng từ ngữ để bày tỏ cảm xúc như vui, buồn, sợ hãi
- Không biết cách yêu cầu giúp đỡ bằng lời nói
- Ít hoặc không bày tỏ sự quan tâm đến người khác thông qua lời nói
- Biểu hiện cảm xúc không phù hợp với tình huống
- Ít tương tác giao tiếp và khó hòa nhập với bạn bè
Vì những thiếu hụt này nên trong quá trình can thiệp sớm tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi ưu tiên dạy trẻ cách bày tỏ nhu cầu cơ bản bằng những cử chỉ, điệu bộ, nét mặt trước khi chuyển sang các kỹ năng ngôn ngữ phức tạp hơn như là dùng lời nói. Điều này giúp trẻ thấy được giá trị của giao tiếp, giúp trẻ nhìn nhận giao tiếp vui và hiệu quả. Từ đó, trẻ sẽ hứng thú hơn trong giao tiếp.
2. Xu hướng nói lặp lại lời nói hoặc sử dụng ngôn ngữ không chính xác
Đặc điểm nổi bật trong lời nói của trẻ tự kỷ là xu hướng nhại lời (echolalia) và sử dụng ngôn ngữ không phù hợp với ngữ cảnh.
Biểu hiện cụ thể:
- Lặp lại ngay lập tức những gì vừa nghe (VD: khi hỏi “con tên gì”, bé nói lại “con tên gì”
- Lặp lại câu nói hoặc đoạn hội thoại đã nghe trước đó (lặp lại muộn)
- Nói theo quảng cáo TV hoặc đoạn phim hoạt hình
- Sử dụng đại từ không chính xác (nói “bạn” thay vì “con” hoặc “tôi”)
Ví dụ: Khi hỏi “Con có muốn ăn bánh không?”, thay vì trả lời “có” hoặc “không”, trẻ tự kỷ có thể lặp lại nguyên câu “Con có muốn ăn bánh không?”. Đây là hiện tượng nhại lời rất phổ biến ở trẻ tự kỷ.
Đặc điểm về cấu trúc câu, diễn đạt của trẻ tự kỷ
Đặc điểm về cấu trúc câu trong ngôn ngữ lời nói của trẻ tự kỷ cũng được ghi nhận nhiều thiếu sót. Ở một số trẻ thường chỉ nói câu đơn giản 2 – 3 từ, chưa biết nói câu dài để diễn đạt ý, đôi khi còn bị đảo lộn vị trí các từ trong câu. Do đó cần hỗ trợ để trẻ diễn đạt lời nói tốt hơn.
1. Cấu trúc câu đơn giản và thiếu linh hoạt
Ngay cả khi trẻ tự kỷ có thể nói, cấu trúc câu thường đơn giản và thiếu sự linh hoạt cần thiết trong giao tiếp hàng ngày.
Đặc điểm nổi bật:
- Sử dụng chủ yếu các câu đơn, ngắn gọn, thiếu đại từ hoặc từ nối
- Khó khăn khi sử dụng từ chỉ thời gian (hôm qua, hôm nay, ngày mai)
- Thường bỏ qua các từ chức năng (giới từ, liên từ)
- Sắp xếp từ trong câu không đúng trật tự ngữ pháp
Nhiều trẻ tự kỷ thường nói các câu ngắn như “nước uống” thay vì “con muốn uống nước”. Việc dạy trẻ cấu trúc câu đầy đủ cần được thực hiện một cách hệ thống và kiên nhẫn.
2. Khó khăn trong việc hiểu và sử dụng ngữ nghĩa
Trẻ tự kỷ thường gặp trở ngại trong việc hiểu ý nghĩa sâu xa của ngôn ngữ, đặc biệt là các khái niệm trừu tượng.
Khó khăn phổ biến:
- Hiểu nghĩa đen của các thành ngữ, tục ngữ
- Khó phân biệt các từ có nghĩa tương đồng
- Không nhận ra cùng một từ có thể có nhiều nghĩa khác nhau
- Khó khăn trong việc hiểu các khái niệm trừu tượng như thời gian, cảm xúc
>>> Tham khảo thêm: Đặc điểm tương tác xã hội của trẻ tự kỷ cần nhận biết sớm
Ba mẹ cần làm gì?
Can thiệp sớm là phương pháp hiệu quả hiệu quả để phát triển khả năng ngôn ngữ và giao tiếp cho trẻ tự kỷ. Khi trẻ còn nhỏ – trong giai đoạn mẫu giáo – là thời điểm vàng. Các chiến lược phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ và các bài tập vận động môi miệng khi còn nhỏ cũng rất hữu ích cho khả năng ngôn ngữ lời nói của trẻ. Ngoài ra, chương trình can thiệp trị liệu cần được cá nhân hóa, phù hợp với độ tuổi và sở thích.
Tại Nhân Hòa, chúng tôi không chỉ dạy lời nói, mà còn dạy kỹ năng giao tiếp như nhìn mắt, bắt chước, cử chỉ hay tương tác xã hội để trẻ từng bước phát triển cả về ngôn ngữ và giao tiếp. Để nâng cao hiệu quả, ngoài giáo viên can thiệp thì cha mẹ và gia đình cũng cần tham gia tích cực. Khi trẻ được hỗ trợ liên tục hằng ngày sẽ tiến bộ nhanh hơn.
Lời kết
Hiểu đúng về đặc điểm ngôn ngữ của trẻ tự kỷ và những khó khăn trong giao tiếp ở trẻ là bước đầu tiên và quan trọng nhất trong hành trình hỗ trợ con phát triển. Mỗi trẻ tự kỷ đều có những đặc điểm và khó khăn riêng biệt, vì vậy cần có sự đánh giá chuyên sâu và kế hoạch can thiệp cá nhân hóa.
Trung tâm Nhân Hòa luôn sẵn sàng đồng hành cùng phụ huynh trong việc đánh giá, can thiệp và phát triển ngôn ngữ, giao tiếp cho trẻ tự kỷ. Với sự hỗ trợ đúng hướng và kịp thời bởi giáo viên chuyên môn, trẻ có cơ hội phát triển tối đa tiềm năng ngôn ngữ của mình.
Tài liệu tham khảo:
- Vogindroukas, A., Chatzistefanou, E., Papanikolaou, K., & Kapreli, E. (2022). Language and Speech Characteristics in Autism. PMCID: PMC9578461
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders. (2024). Autism Spectrum Disorder: Communication Problems in Children.
- Texas Health and Human Services. (n.d.). Module 3: Common communication characteristics of individuals with autism spectrum disorder (ASD).
