Thiếu hụt giao tiếp mắt là một biểu hiện thường thấy ở trẻ tự kỷ, tuy nhiên sự thiếu hụt này có thể được cải thiện thông qua các phương pháp và bài tập phù hợp. Bài viết này chia sẻ các bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ hiệu quả giúp phụ huynh nâng cao khả năng giao tiếp mắt cho con.
Với 15 năm kinh nghiệm hỗ trợ trẻ tự kỷ, Trung tâm Nhân Hòa hiểu rằng giao tiếp mắt là nền tảng quan trọng cho sự phát triển xã hội của trẻ. Những phương pháp và bài tập đề xuất dưới đây đã được chứng minh giúp trẻ tiến bộ rõ rệt trong việc thiết lập và duy trì giao tiếp bằng mắt.
Giao tiếp mắt là gì?
Giao tiếp mắt là hành động nhìn vào mắt người đối diện trong quá trình tương tác. Đây là hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ cơ bản nhất, thường phát triển tự nhiên ở trẻ nhỏ từ vài tháng tuổi.
Ở trẻ phát triển bình thường, giao tiếp mắt xuất hiện từ 2-3 tháng tuổi và phát triển mạnh vào 9-10 tháng tuổi. Tuy nhiên, trẻ tự kỷ thường tránh hoặc hạn chế giao tiếp mắt, tạo ra rào cản lớn trong việc tương tác, giao tiếp và phát triển các kỹ năng xã hội.
Khó khăn trong giao tiếp mắt được coi là một trong những dấu hiệu sớm nhất của rối loạn phổ tự kỷ, có thể nhận thấy từ khi trẻ dưới 6 tháng tuổi.
Vai trò của giao tiếp bằng mắt ở trẻ tự kỷ
Giao tiếp mắt đóng vai trò then chốt trong phát triển ngôn ngữ và tương tác của trẻ. Đây là cầu nối quan trọng giúp trẻ kết nối với những người xung quanh.
Vai trò quan trọng của giao tiếp bằng mắt
- Là cơ sở cho việc phát triển ngôn ngữ và khả năng giao tiếp
- Hỗ trợ phát triển kỹ năng xã hội và tạo lập mối quan hệ
- Tạo điều kiện cho việc học hỏi thông qua quan sát, bắt chước
- Tăng cường khả năng chú ý chung (joint attention)
- Phát triển kỹ năng đọc hiểu cảm xúc từ biểu hiện khuôn mặt
- Tăng khả năng hiểu và đáp ứng các tín hiệu xã hội
Đối với trẻ tự kỷ, thiếu hụt giao tiếp mắt ảnh hưởng nghiêm trọng đến khả năng học hỏi từ môi trường xung quanh. Do các hạn chế trong giao tiếp mắt nên trẻ khó có thể bắt chước được hành động của người khác, việc này gây khó khăn cho trẻ trong quá trình học tập và phát triển. Hơn nữa, trẻ tự kỷ không giao tiếp mắt mắt khiến trẻ khó hiểu cảm xúc của người xung quanh và khó khăn trong việc phát triển các kỹ năng xã hội.
Các bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ
Dưới đây là 10 bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ được các giáo viên Nhân Hòa và phụ huynh đánh giá cao về tính hiệu quả. Việc luyện tập giao tiếp mắt nên được thực hiện thông qua các trò chơi và hoạt động thú vị. Hãy biến việc học thành niềm vui cho trẻ.
1. Bài tập giao tiếp mắt “Tìm mắt mẹ”
Mục tiêu: Đây là bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ cơ bản nhất, giúp tạo liên kết tích cực với việc nhìn vào mắt người khác.
Cách thực hiện:
- Cầm món đồ chơi yêu thích của trẻ gần mặt bạn
- Khi trẻ liếc nhìn vào mắt bạn (dù chỉ thoáng qua), lập tức khen ngợi và đưa đồ chơi
- Lặp lại bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này nhiều lần trong ngày
Lưu ý: Ban đầu, chỉ cần trẻ liếc nhìn thoáng qua cũng đã là thành công. Đừng kỳ vọng trẻ duy trì ánh nhìn lâu trong các buổi đầu tiên thực hiện bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ.
2. Bài tập “Giấu đồ chơi sau mặt”
Mục tiêu: Bài tập này khuyến khích trẻ chủ động tìm kiếm đồ vật thông qua ánh mắt và gương mặt.
Cách thực hiện:
- Giữ món đồ chơi trẻ thích giấu sau mặt bạn (sau đầu)
- Đợi trẻ tìm kiếm bằng mắt và nhìn lên gương mặt
- Khi trẻ nhìn vào mắt bạn để “tìm”, ngay lập tức thưởng cho trẻ bằng món đồ chơi
Hiệu quả: Bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này tận dụng sự tò mò tự nhiên của trẻ, khiến việc giao tiếp mắt trở nên thú vị hơn là một yêu cầu.
3. Bài tập giao tiếp mắt “Gọi tên và chờ đợi”
Mục tiêu: Bài tập này giúp trẻ tự kỷ phát triển phản xạ nghe – nhìn khi nghe gọi tên.
Cách thực hiện:
- Gọi tên trẻ bằng giọng vui vẻ, lôi cuốn
- Kiên nhẫn chờ trẻ quay lại nhìn bạn
- Khi trẻ nhìn, phản ứng tích cực và thưởng ngay lập tức
Ứng dụng: Bài tập này có thể thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc, giúp tăng cường giao tiếp mắt trong tình huống tự nhiên hàng ngày.
4. Bài tập giao tiếp mắt “Trước khi yêu cầu”
Mục tiêu: Đây là bài tập trẻ tự kỷ hiểu rằng giao tiếp mắt là một phần quan trọng của việc giao tiếp xã hội.
Cách thực hiện:
- Khi trẻ muốn một món đồ, giữ đồ ở trước mặt bạn
- Đợi trẻ nhìn bạn trong 1-2 giây rồi mới đưa món đồ
- Tăng dần thời gian giao tiếp mắt khi trẻ quen với bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này
Kết quả thực tế: Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi thấy bài tập này mang lại tiến bộ rõ rệt sau khoảng 2-3 tuần thực hiện đều đặn.
5. Bài tập “Bắt chước nét mặt”
Mục tiêu: Bài tập này không chỉ tăng cường giao tiếp mắt mà còn giúp trẻ hiểu biểu cảm gương mặt.
Cách thực hiện:
- Ngồi đối diện trẻ, thực hiện các biểu cảm đơn giản (nháy mắt, mở to mắt)
- Khuyến khích trẻ bắt chước, cần nhìn vào mắt bạn để làm được
- Khen ngợi mỗi lần trẻ có giao tiếp mắt, dù chỉ trong thời gian ngắn
Lợi ích kép: Bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này không chỉ cải thiện giao tiếp mắt mà còn phát triển khả năng hiểu và thể hiện cảm xúc – lĩnh vực mà nhiều trẻ tự kỷ gặp khó khăn.
Cha mẹ có thể tham khảo thêm video sau:
6. Bài tập giao tiếp mắt “Ngạc nhiên chưa!”
Mục tiêu: Bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này tạo phản xạ tìm kiếm mắt sau khoảnh khắc bất ngờ.
Cách thực hiện:
- Che mặt bằng khăn hay tay
- Bất ngờ mở ra và nói “Mẹ nè!” tạo cảm giác ngạc nhiên với giọng vui vẻ
- Khi trẻ nhìn vào mắt bạn, phản ứng tích cực và hướng tới các hành động vui nhộn tiếp theo
Hiệu quả cao: Yếu tố bất ngờ trong bài tập giao tiếp mắt này tạo ra phản ứng tự nhiên, khiến trẻ tự kỷ muốn nhìn vào mắt người chơi cùng.
7. Bài tập giao tiếp mắt trong chơi luân phiên
Mục tiêu: Bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này giúp lồng ghép giao tiếp mắt vào hoạt động chơi tương tác.
Cách thực hiện:
- Chơi các trò luân phiên như đẩy xe, thổi bong bóng, thả bóng
- Mỗi lần đến lượt trẻ, đợi trẻ nhìn vào bạn trước khi tiếp tục
- Tạo không khí vui vẻ để trẻ thích thú với trò chơi và tương tác qua lại
Mở rộng: Có thể kết hợp bài tập này với các từ ngữ đơn giản như “Đến lượt con” hoặc “Con nhìn mẹ/bố nào” để tăng cường kỹ năng ngôn ngữ.
9. Bài tập giao tiếp mắt qua hình ảnh
Mục tiêu: Đây là bài tập cho trẻ tự kỷ dành cho những trẻ gặp khó khăn lớn với giao tiếp mắt trực tiếp.
Cách thực hiện:
- Sử dụng tranh có hình mặt người với ánh mắt thể hiện các kiểu nhìn khác nhau
- Hướng dẫn trẻ chỉ vào mắt trong hình, rồi bắt chước nhìn vào mắt người thật
- Tăng dần độ phức tạp của bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ này
Lưu ý: Bài tập này đặc biệt phù hợp với trẻ quá nhạy cảm về thị giác hoặc lo âu khi phải nhìn trực tiếp vào mắt người khác.
8. Bài tập giao tiếp mắt có điều kiện
Mục tiêu: Bài tập này giúp trẻ hiểu mệnh lệnh “nhìn” và thực hiện có ý thức.
Cách thực hiện:
- Dạy trẻ hiểu câu: “Nhìn mẹ/bố nào, hoặc nhìn theo chỉ dẫn ngón tay” là tín hiệu cho trẻ nhìn và chú ý chung
- Khi trẻ thực hiện đúng, khen ngợi và dẫn dắt một cách lôi cuốn
- Giảm dần sự nhắc nhở, phát triển giao tiếp mắt tự chủ
Tiến trình: Ban đầu, bài tập này có thể cần hỗ trợ thể chất (như nhẹ nhàng đưa cằm trẻ lên hoặc cúi xuống nhìn vào đồ vật) nhưng dần dần trẻ sẽ tự thực hiện khi nghe lời nhắc.
10. Bài tập giao tiếp mắt trong môi trường tự nhiên
Mục tiêu: Bài tập này giúp trẻ tổng quát hóa kỹ năng vào cuộc sống hàng ngày.
Cách thực hiện:
- Trong các hoạt động thường ngày (ăn, chơi, học), chỉ đáp ứng khi trẻ có giao tiếp mắt
- Ghi nhận mọi nỗ lực và tăng dần thời gian giao tiếp mắt
- Áp dụng với nhiều người khác nhau để kỹ năng được củng cố
Điều quan trọng khi thực hiện các bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ đảm bảo kỹ năng được áp dụng trong nhiều tình huống khác nhau.
Trò chơi giúp tăng cường giao tiếp mắt
Trò chơi là phương tiện tuyệt vời để phát triển kỹ năng giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ. Chơi không chỉ mang lại niềm vui mà còn tạo cơ hội học tập tự nhiên.
Một số trò chơi hiệu quả:
- Ú òa: Che mặt và xuất hiện khi trẻ nhìn, tạo khoảnh khắc bất ngờ thú vị
- Đóng vai nhân vật yêu thích: Sử dụng nhân vật trẻ thích để thu hút sự chú ý vào mắt
- Các trò chơi tương tác người – người: chi chi chành chành, làm kiến bò, kéo cưa lừa xẻ… là các trò chơi tuyệt vời để phát triển giao tiếp mắt. Các hoạt động này đặc biệt hiệu quả với các trẻ nhỏ.
- Thổi bong bóng/bóng bay: Giữ dụng cụ thổi bong bóng gần mắt và chỉ thổi khi trẻ nhìn
Các trò chơi này càng hiệu quả hơn khi người lớn áp dụng kỹ thuật ngồi ngang tầm mắt. Ví dụ, khi chơi ú òa, hãy đảm bảo rằng khi xuất hiện, khuôn mặt người lớn ở đúng tầm mắt của trẻ, không quá cao hoặc quá thấp.
Kỹ thuật và nguyên tắc dạy trẻ giao tiếp bằng mắt
Dạy trẻ tự kỷ giao tiếp bằng mắt đòi hỏi sự kiên nhẫn và phương pháp khoa học. Cần có kế hoạch cá nhân hóa phù hợp với từng trẻ để đạt hiệu quả tối ưu.
Kỹ thuật kích thích giao tiếp mắt ở trẻ
Có nhiều kỹ thuật hiệu quả giúp khuyến khích trẻ tự kỷ giao tiếp bằng mắt. Những phương pháp này nên được áp dụng nhất quán và kiên trì cả ở trường và ở nhà.
Các kỹ thuật kích thích giao tiếp bằng ánh mắt:
- Kỹ thuật chờ đợi: Giữ đồ vật trẻ muốn gần mắt người lớn và chờ đợi trẻ nhìn lên.
- Kỹ thuật ngồi ngang tầm mắt: Điều chỉnh vị trí để mắt người lớn ngang với tầm mắt của trẻ, tạo điều kiện thuận lợi cho giao tiếp mắt tự nhiên.
- Phản hồi tích cực: Khen ngợi và đáp ứng ngay lập tức khi trẻ có giao tiếp mắt
- Tạo khoảng ngắt: Dừng hoạt động trẻ đang thích và chờ trẻ nhìn lên trước khi tiếp tục
Kỹ thuật giao tiếp ngang tầm mắt với trẻ tự kỷ
Kỹ thuật ngồi ngang tầm mắt đặc biệt hiệu quả vì giúp giảm áp lực cho trẻ tự kỷ. Khi người lớn ngồi hoặc quỳ xuống để mắt ở cùng độ cao với trẻ, việc giao tiếp mắt trở nên dễ dàng và tự nhiên hơn. Trẻ không cảm thấy bị đe dọa hay áp đảo bởi người lớn cao hơn nhiều.
Khi áp dụng kỹ thuật này, phụ huynh nên:
- Luôn hạ thấp người xuống ngang tầm mắt trẻ khi muốn tương tác
- Tránh đứng cao và nhìn xuống khi muốn trẻ giao tiếp mắt, thay vào đó nên ngồi xuống để tầm nhìn của người lớn ngang với tầm của trẻ
- Tạo không gian thoải mái, ví dụ: ngồi trên sàn cùng trẻ khi chơi
- Kết hợp biểu cảm mặt vui vẻ, thân thiện khi đã ở ngang tầm mắt trẻ.
- Nếu ngồi ở bàn học: người lớn nên ngồi trên một cái ghế thấp hơn ghế của trẻ, hoặc ngồi xuống sàn khi trẻ ngồi ghế để có thể ngang tầm mắt.
Các kỹ thuật này sẽ hiệu quả khi kết hợp trong các hoạt động hàng ngày như giờ ăn, tắm, chơi đồ chơi yêu thích của trẻ.
Nguyên tắc áp dụng bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ
Mỗi trẻ tự kỷ có đặc điểm và nhu cầu riêng, vì vậy cần xây dựng chương trình dạy giao tiếp mắt phù hợp với từng cá nhân. Các nguyên tắc dạy giao tiếp mắt theo cá nhân hóa:
- Đánh giá khả năng hiện tại của trẻ trước khi lập kế hoạch
- Đặt mục tiêu thực tế, chia nhỏ thành các bước dễ đạt được
- Sử dụng sở thích và động lực của trẻ làm công cụ giảng dạy
- Bắt đầu từ mức đơn giản (giao tiếp mắt trong 1-2 giây) đến các tình huống phức tạp hơn.
Ví dụ: Với trẻ thích xe đồ chơi, phụ huynh có thể giữ xe gần mắt mình và chỉ đưa cho trẻ khi trẻ nhìn vào mắt, dù chỉ trong tích tắc. Dần dần kéo dài thời gian giao tiếp mắt trước khi trao đồ chơi.
Kết hợp bài tập giao tiếp mắt với các phương pháp can thiệp
Các bài tập giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ sẽ mang lại hiệu quả tốt nhất khi được kết hợp với các phương pháp can thiệp khác:
- ABA (Applied Behavior Analysis): Phương pháp này có thể tích hợp các bài tập giao tiếp mắt vào chương trình can thiệp tổng thể cho trẻ tự kỷ.
- Floortime/DIR: Phương pháp này tập trung vào tương tác xã hội, bổ sung tốt cho các bài tập giao tiếp bằng mắt ở trẻ.
- PECS (Picture Exchange Communication System): Kết hợp giao tiếp bằng hình ảnh với giao tiếp mắt để tăng cường kỹ năng giao tiếp tổng thể.
Lời kết
Giao tiếp mắt cho trẻ tự kỷ là kỹ năng nền tảng quan trọng trong phát triển ngôn ngữ và giao tiếp. Mặc dù đây là thách thức lớn, nhưng với phương pháp phù hợp, kiên nhẫn và nhất quán, trẻ có thể cải thiện đáng kể khả năng này. Trung tâm Nhân Hòa khuyến nghị phụ huynh nên kết hợp các phương pháp và bài tập giao tiếp mắt trên đây vào sinh hoạt hàng ngày của trẻ. Đồng thời, việc hợp tác chặt chẽ với các chuyên gia can thiệp sớm sẽ giúp xây dựng chương trình phù hợp với nhu cầu cụ thể của con bạn.
Nếu phụ huynh cần tư vấn thêm về phương pháp dạy giao tiếp mắt hoặc muốn con được đánh giá chuyên sâu, hãy liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được hỗ trợ tốt nhất.
Tài liệu tham khảo:
- Autism Partnership Hong Kong. (n.d.). ABA Training Skills: How to Improve Eye Contact in Children with ASD.
- Behavioral Innovations. (n.d.). How to Help Your Child with Autism Improve Eye Contact.
- Autism360. (n.d.). How to Improve Eye Contact for Children with Autism and ADHD.
- Jones, W., & Klin, A. (2013). Attention to eyes is present but in decline in 2–6-month-old infants later diagnosed with autism.
