Con chưa biết nói, ngôn ngữ lời nói ít và khó giao tiếp là những nỗi lo lắng hàng đầu của cha mẹ có con tự kỷ. Bài viết này Trung tâm Nhân Hòa chia sẻ những chiến lược phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ hiệu quả. Hướng dẫn cách dạy kèm video cụ thể để giúp trẻ phát triển ngôn ngữ lời nói và tương tác giao tiếp.
Vì sao phải phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ thường chậm phát triển ngôn ngữ, lời nói. Đây là mối quan tâm hàng đầu của cha mẹ có trẻ mắc ASD. Ngôn ngữ và giao tiếp là nền tảng cho mọi hoạt động học tập, vui chơi, tương tác xã hội và học tập của trẻ.
Ngôn ngữ là công cụ then chốt để trẻ tiếp thu kiến thức, trao đổi thông tin và xây dựng các mối quan hệ xã hội. Kỹ năng giao tiếp giúp trẻ tự kỷ diễn đạt suy nghĩ, cảm xúc và nhu cầu của mình một cách hiệu quả, từ đó xây dựng được các mối quan hệ tích cực với bạn bè, thầy cô và gia đình.
Để trẻ tự kỷ chậm nói phát triển ngôn ngữ tốt, chúng ta cần những chiến lược phát triển ngôn ngữ để trẻ từng bước sử dụng lời nói giao tiếp hiệu quả.
Các chiến lược phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ
Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ một số chiến lược giúp phát triển ngôn ngữ và giao tiếp cho trẻ tự kỷ. Cũng cần nhấn mạnh rằng, phát triển ngôn ngữ cho trẻ không chỉ là quan tâm đến lời nói “bật âm” mà các ngôn ngữ cử chỉ, cảm xúc và duy trì vòng giao tiếp qua lại nhiều lần, trẻ hiểu và sử dụng ngôn ngữ hàng ngày để giao tiếp, học tập, duy trì các mối quan hệ và hòa nhập tốt là mục tiêu cần hướng đến.
1. Chiến lược thiết lập tương tác
Để dạy trẻ tự kỷ chậm nói phát triển ngôn ngữ, điều đầu tiên là yêu cầu nhà chuyên môn hoặc cha mẹ thiết lập và duy trì sự tương tác với trẻ từ đó mới hình thành giao tiếp qua lại và giúp các buổi can thiệp ngôn ngữ diễn ra hiệu quả hơn.
Trung tâm Nhân Hòa cũng đã chia sẻ nhiều kỹ thuật và hướng dẫn nhằm thiết lập tương tác với trẻ như ngang tầm mắt, chú ý tới trẻ và nương theo trẻ qua các hoạt động bắt chước, chơi song song,… Các kỹ thuật này đã được hướng dẫn chi tiết qua các video trên kênh Youtube của trung tâm Nhân Hòa, thân mời các phụ huynh theo dõi.
2. Các kỹ thuật tạo cơ hội để trẻ giao tiếp
Với đặc trưng trẻ tự kỷ có xu hướng một mình ít tương tác giao tiếp. Do đó, khi đã thiết lập được tương tác thì cần tạo ra cơ hội để giao tiếp qua lại, sử dụng lời nói để phát triển ngôn ngữ cho trẻ. Trung tâm Nhân Hòa gợi ý cho cha mẹ một số kỹ thuật như sau:
Kỹ thuật cho từng chút
Kỹ thuật cho từng chút là khi cho trẻ đồ ăn hoặc đồ chơi, hãy cho từng chút một và khuyến khích trẻ nói hoặc sử dụng cử chỉ để xin thêm.
Ví dụ: Khi trẻ muốn lấy khối, chỉ cho trẻ một khối để trẻ phải yêu cầu thêm.
Kỹ thuật làm khác đi
Kỹ thuật làm khác đi là cố tình làm khác đi những thói quen hàng ngày của trẻ để tạo cơ hội cho trẻ phản ứng và giao tiếp giúp phát triển ngôn ngữ bình luận và diễn đạt. Ví dụ: nếu trẻ thường uống sữa bằng cốc màu xanh, hãy đưa cho trẻ cốc màu đỏ và xem trẻ phản ứng như thế nào.
Kỹ thuật cố tình làm khó
Cố tình làm khó để trẻ sử dụng ngôn ngữ lời nói – cử chỉ để đưa ra yêu cầu. Phụ huynh hoặc người hướng dẫn tạo ra những tình huống “khó” nho nhỏ để trẻ phải yêu cầu sự giúp đỡ. Ví dụ: đặt đồ chơi yêu thích của trẻ ở vị trí cao hơn để trẻ phải nhờ người lớn lấy xuống (trong tầm mắt, xa tầm với)
Kỹ thuật lựa chọn, trao đổi
Kỹ thuật lựa chọn là đưa ra cho trẻ những lựa chọn và khuyến khích trẻ thể hiện sự lựa chọn của mình. Có thể kết hợp các câu hỏi đơn giản để trẻ phát triển kỹ năng hỏi và trả lời tại sao, mô tả sự yêu thích. Ví dụ: cô hỏi trẻ “Con muốn lấy ngôi nhà màu cam hay ngôi nhà màu hồng?”. Cho trẻ cơ hội lựa chọn và bày tỏ ý kiến.
3. Chiến lược kích thích ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ
Khi trẻ đã nói được từ đơn/từ đôi, để phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ thì tiếp tục dạy trẻ mở rộng câu thông qua các kỹ năng bình luận, nhận xét hay kể chuyện.
Dạy trẻ tự kỷ phát triển ngôn ngữ qua bình luận
Hãy bình luận về những gì trẻ đang làm hoặc những gì đang diễn ra xung quanh. Ví dụ: “Con xếp hình”, “con xếp cừu”. Mục tiêu phát triển ngôn ngữ thông qua:
- Mô tả hành động đang diễn ra
- Đặt câu hỏi mở
- Khuyến khích trẻ phản hồi
Hãy xem thêm video hướng dẫn về kỹ thuật bình luận nhằm phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ dưới đây:
Dạy trẻ phát triển ngôn ngữ bằng cách làm mẫu
Làm mẫu cho trẻ tự kỷ cách sử dụng ngôn ngữ phù hợp với từng tình huống. Ví dụ: khi trẻ muốn uống nước, hãy nói “Mẹ ơi, con muốn uống nước”. Cha mẹ cần lưu ý:
- Sử dụng câu phù hợp với khả năng của trẻ
- Nói chậm, rõ ràng
- Nhấn mạnh từ khóa
- Kết hợp với cử chỉ điệu bộ và biểu cảm khuôn mặt
Dạy trẻ cấu trúc lại và mở rộng câu
Để phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ thì không thể thiếu phần mở rộng câu, dạy trẻ nói câu dài khi trẻ đã nói được các từ đơn, đôi. Khi trẻ nói một câu chưa hoàn chỉnh, hãy cấu trúc lại câu nói đó cho đúng ngữ pháp và mở rộng thêm ý.
Ví dụ mở rộng ngôn ngữ – câu từ cho trẻ tự kỷ: nếu trẻ nói “xe”, hãy nói “xe ô tô”; khi trẻ nói “bánh”, phụ huynh hãy dạy trẻ thể hiện nhu cầu thông qua lời nói “Con xin bánh”. Cha mẹ cần lưu ý đại từ xưng hô và chủ ngữ trong câu nói, vì trẻ hay bỏ qua yếu tố này.
Quý phụ huynh và các giáo viên có thể tham khảo video hướng dẫn về cấu trúc lại và mở rộng câu dưới đây để hiểu thêm về kỹ thuật này.
Khuyến khích trẻ mô tả, kể chuyện
Cho trẻ xem hình ảnh và khuyến khích trẻ mô tả những gì trẻ nhìn thấy. Đây là một cách tuyệt vời để giúp trẻ phát triển vốn từ vựng và khả năng diễn đạt. Khuyến khích trẻ mô tả và bình luận hình ảnh như:
- Sử dụng sách tranh
- Xem ảnh gia đình
- Vẽ và kể chuyện
Trò chơi phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ
Khi áp dụng các chiến lược phát triển ngôn ngữ và giao tiếp cho trẻ, không thể thiếu sự tham gia của các trò chơi. Dưới đây là một số trò chơi giúp trẻ hứng thú tham gia giao tiếp phát triển ngôn ngữ lời nói qua lại.
1. Trò chơi tương tác giao tiếp
a) Trò chơi phát triển ngôn ngữ thông qua vận động
Các trò chơi sử dụng chuyển động cơ thể để tạo cơ hội giao tiếp tự nhiên như:
- Kéo cưa lừa xẻ: Trẻ và người lớn ngồi đối diện, nắm tay nhau hát bài “Kéo cưa lừa xẻ”, vừa hát vừa đẩy tay qua lại, tạo cảm giác vui vẻ và gần gũi.
- Trò chơi “ú òa”: Người lớn dùng bàn tay che mặt rồi mở ra bất ngờ kèm câu “Ú òa!”, giúp trẻ học được kỹ năng chờ đợi và phản ứng với nét mặt, giọng nói.
- Trốn tìm đơn giản: Người lớn trốn một chỗ rồi gọi tên trẻ để trẻ đi tìm – hỗ trợ kỹ năng định hướng âm thanh, gọi tên, và tìm kiếm bằng lời nói.
b) Trò chơi bắt chước giúp trẻ tự kỷ phát triển ngôn ngữ
Giúp trẻ phát triển kỹ năng quan sát và mô phỏng hành vi/ngôn ngữ của người khác, ví dụ:
- Bắt chước hành động đơn giản: Vỗ tay, giơ tay, lắc đầu, nhún nhảy theo nhạc. Người lớn làm mẫu và khuyến khích trẻ làm theo.
- Bắt chước âm thanh: Người lớn tạo ra âm thanh vui tai như “bùm bùm”, “bíp bíp”, “meo meo” và yêu cầu trẻ lặp lại.
- Chơi làm theo hướng dẫn: Ví dụ, “Con hãy vỗ tay”, “Con hãy chỉ vào miệng”, “Con hãy làm như mẹ nè!” – giúp trẻ tăng khả năng hiểu và làm theo câu lệnh.
c) Các trò chơi hoạt động nhóm giao tiếp qua lại
Tăng khả năng hợp tác và tương tác với nhiều người, đặc biệt quan trọng để chuẩn bị trẻ hòa nhập môi trường học:
- Trò chơi thả bóng: Trẻ và bạn ngồi thành vòng tròn, lần lượt đưa bóng cho nhau thả và gọi tên bạn nhận bóng.
- Xếp hình cùng nhau: Hai hoặc ba trẻ cùng hoàn thành bức tranh ghép hình lớn – giúp học cách chờ lượt, hợp tác và nhờ người khác giúp đỡ.
- Giờ kể chuyện nhóm: Mỗi trẻ được chia phần để kể hoặc mô tả hình ảnh trong sách tranh – tăng cường kỹ năng tường thuật, lắng nghe và phản hồi bạn bè.
2. Trò chơi đóng vai – xây dựng ngữ nghĩa
Các trò chơi đóng vai, xây dựng câu rất hữu ích cho phát triển ngôn ngữ ở trẻ tự kỷ. Theo sở thích của mỗi trẻ tự kỷ lựa chọn trò chơi để trẻ tham gia tích cực và duy trì tương tác qua lại lâu hơn.
- Trò chơi đóng vai: Trò chơi đóng vai giúp trẻ học cách diễn đạt cảm xúc, suy nghĩ và tương tác với người khác. Ví dụ: trò chơi bác sĩ, nấu ăn,…
- Xây dựng câu – ngữ nghĩa: Các trò chơi như ghép hình, xếp khối giúp trẻ phát triển tư duy logic và khả năng hiểu ngôn ngữ mô tả hành động. Hoặc các trò chơi như: ghép từ tạo câu, kể chuyện theo tranh, đọc – hát đồng dao.
- Cùng trẻ đọc sách cũng là cách phát triển ngôn ngữ lời nói cho trẻ tự kỷ, thông qua các hoạt động bình luận hoặc đặt câu hỏi để trẻ mô tả, tăng vốn từ và nói câu dài có ý nghĩa và chủ đích.
Câu hỏi thường gặp về phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ
Làm thế nào phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ hàng ngày?
Dạy ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ qua nhu cầu hằng ngày như xin đồ, chọn món ăn là cách hiệu quả để dạy trẻ sử dụng từ vựng trong ngữ cảnh thực tế. Kết hợp hình ảnh và cử chỉ giúp trẻ hiểu và ghi nhớ tốt hơn.
Tăng cường khen ngợi, phản hồi tích cực sau mỗi lần trẻ cố gắng sẽ thúc đẩy trẻ học và sử dụng ngôn ngữ nhiều hơn. Ngoài ra cha mẹ có thể tham khảo cuốn sách “Ngôn ngữ và các hoạt động hàng ngày” để tham khảo cách dạy hiệu quả.
Giáo án phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ?
Mục tiêu, giáo án phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ mà cần được cá nhân hóa, dựa trên mức độ phát triển ngôn ngữ và khả năng tương tác của từng trẻ. Mục tiêu chính bao gồm: tăng cường chú ý chung, phát triển kỹ năng ngôn ngữ, mở rộng vốn từ và dạy trẻ sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp hiệu quả.
Bài tập phát triển ngôn ngữ cho trẻ cần đơn giản, có cấu trúc rõ ràng và mang tính tương tác cao.
Dấu hiệu nào cho thấy trẻ tự kỷ gặp khó khăn về ngôn ngữ?
Trẻ không phản ứng khi gọi tên, ít hoặc không giao tiếp bằng mắt, không bắt chước âm thanh hay cử chỉ, chậm nói, hoặc chỉ sử dụng ngôn ngữ không mục đích giao tiếp.
Trẻ không nói nhưng hiểu lời nói thì có cần can thiệp không?
Có. Trẻ hiểu nhưng không nói là dấu hiệu chậm biểu đạt. Cần hỗ trợ trẻ chuyển từ hiểu sang giao tiếp chủ động bằng lời hoặc công cụ giao tiếp thay thế.
Phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ có thể gặp nhiều khó khăn vì đây là một trong những suy yếu cốt lõi của trẻ. Trung tâm Nhân Hòa tin rằng với tình yêu thương, sự kiên nhẫn và những chiến lược phù hợp, cha mẹ có thể giúp con yêu vượt qua khó khăn về ngôn ngữ và giao tiếp. Trung tâm Nhân Hòa chuyên can thiệp ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ, hãy liên hệ với Trung tâm để được tư vấn và hỗ trợ.
