Quý phụ huynh đang tìm kiếm phương pháp dạy trẻ tự kỷ tại nhà mà chưa biết bắt đầu từ đâu? Với hơn 10 kinh nghiệm dạy trẻ tự kỷ, Trung tâm Nhân Hòa chia sẻ Quý phụ huynh những thông tin hữu ích để can thiệp trẻ tự kỷ ở nhà, giúp phụ huynh có thêm kiến thức đồng hành cùng con phát triển tiến bộ.
Bài viết sau đây sẽ cung cấp các cách dạy con tự kỷ tại nhà để trẻ phát triển các kỹ năng ngôn ngữ lời nói, tương tác xã hội, vận động và kỹ năng xã hội cần thiết cùng các phương pháp can thiệp khoa học để đồng hành cùng cha mẹ. Đặc biệt những video chia sẻ kinh nghiệm thực tế từ đội ngũ giáo viên Trung tâm Nhân Hòa.
Cách phát triển ngôn ngữ cho trẻ tự kỷ tại nhà
Ngôn ngữ lời nói và giao tiếp là một trong những thách thức lớn nhất đối với trẻ tự kỷ. Phụ huynh có trẻ tự kỷ có thể áp dụng nhiều phương pháp dạy khác nhau tại nhà để giúp con cải thiện khả năng này. Việc dạy trẻ giao tiếp không chỉ dừng lại ở việc dạy nói mà còn bao gồm cả ngôn ngữ cơ thể, ánh mắt và các phương tiện giao tiếp thay thế khác phù hợp với khả năng của từng trẻ.
Dạy trẻ tự kỷ tập nói ở nhà
Quá trình dạy trẻ tự kỷ tập nói đòi hỏi sự kiên nhẫn và phương pháp phù hợp từ phụ huynh. Với kinh nghiệm thực tế, Trung tâm Nhân Hòa luôn khuyến khích phụ huynh tìm hiểu những kỹ thuật tương tác giao tiếp với con ở nhà kết hợp với học can thiệp ở trung tâm để trẻ tiến bộ nhanh nhất.
Đồng hành cùng cha mẹ trong dạy trẻ tự kỷ tập nói, Cô Thu – Giám đốc Trung tâm Nhân Hòa cũng đã chia sẻ chuỗi video về cách dạy bé tập nói để cha mẹ có thêm kiến thức, kỹ năng dạy con tự kỷ ở nhà.
Dạy trẻ tự kỷ chơi với bạn ở nhà
Phát triển kỹ năng xã hội là một phần quan trọng giúp trẻ tự kỷ hòa nhập. Cha mẹ có thể tạo nhiều cơ hội để trẻ học cách tương tác với người khác thông qua các hoạt động có cấu trúc.
Thông qua các hoạt động vui chơi có cấu trúc, trẻ học được cách chia sẻ, luân phiên và hiểu cảm xúc của người khác – những kỹ năng cơ bản để xây dựng mối quan hệ xã hội.
- Trò chơi luân phiên: Bắt đầu với trò chơi đơn giản như lăn bóng qua lại, dạy trẻ khái niệm “đến lượt con/đến lượt mẹ”.
- Chơi song song: Ngồi chơi cùng trẻ nhưng mỗi người chơi một đồ chơi riêng, dần dần kết nối hoạt động.
- Tạo tình huống cần sự hợp tác: Như cùng xây tháp, một người đưa khối, một người xếp.
- Sử dụng trò chơi theo luật: Bắt đầu với luật đơn giản và tăng dần độ phức tạp khi trẻ sẵn sàng.
Ví dụ: Với một bé 4 tuổi khó tương tác, phụ huynh có thể bắt đầu bằng trò chơi “xếp khối” – đổ các khối ra và xếp có cấu trúc. Đầu tiên, mỗi người chơi riêng, sau đó chuyển sang “Con đổ, mẹ xếp”, tiếp theo là “Cùng xếp một tháp”, cuối cùng là “Xếp theo màu/hình dáng”.
Phương pháp dạy trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà
Đối với trẻ tự kỷ chậm nói, cách dạy trẻ tự kỷ tại nhà đúng hướng đóng vai trò quyết định trong việc mở khóa khả năng giao tiếp của trẻ. Phương pháp tiếp cận cần linh hoạt và phù hợp với từng trẻ.
Ban đầu, có thể cha mẹ không biết bắt đầu dạy con từ đâu, không biết cách thiết lập tương tác khi con tự kỷ có xu hướng chơi một mình, khó kết nối; khi kết nối được lại không biết giao tiếp chơi đùa với trẻ như thế nào cho phù hợp. Khi trẻ đã nói được từ đơn thì dạy trẻ nói từ đôi, câu dài hay mở rộng vòng giao tiếp như thế nào?
Tin vui là để đồng hành cùng cha mẹ dạy con tự kỷ chậm nói tại nhà hiệu quả, các Thầy Cô Trung tâm Nhân Hòa đã chia sẻ chuỗi video hướng dẫn cách dạy trẻ tự kỷ chậm nói tại nhà. Từ các kiến thức về kỹ năng tiền ngôn ngữ khi trẻ chưa biết nói đến các kỹ thuật phát triển tương tác giao tiếp và ngôn ngữ cho trẻ. Ba mẹ hãy tham khảo danh sách các video dưới đây.
Phương pháp dạy trẻ tự kỷ ở nhà thông qua trò chơi
Trò chơi là phương pháp dạy học hiệu quả cho trẻ tự kỷ vì chúng tạo động lực và niềm vui trong quá trình học. Những trò chơi đơn giản có thể trở thành cơ hội tuyệt vời để phát triển ngôn ngữ và giao tiếp.
Dưới đây là 10 trò chơi hữu ích giúp cha mẹ dạy trẻ tự ở nhà:
1. Trò chơi bắt chước hành động
Mục tiêu: Phát triển kỹ năng quan sát và bắt chước.
Ví dụ:
- Phụ huynh vỗ tay hát và khuyến khích trẻ làm theo.
- Thực hiện các hành động đơn giản khác như nhún, nhảy lên, làm cá bơi, vịt kêu cạp cạp, hổ gầm gừ, lắc lư cái đầu,…
- Gợi ý: Bắt đầu với các động tác dễ và tăng dần độ khó.
2. Xếp hình hoặc lắp ghép
Mục tiêu: Rèn luyện tư duy logic và kỹ năng vận động tinh.
Ví dụ:
- Sử dụng các bộ xếp hình đơn giản như lego hoặc ghép tranh hình khối.
- Hướng dẫn trẻ lắp ghép theo mẫu có sẵn, sau đó khuyến khích trẻ tự tạo hình, tạo thành sản phẩm
3. Trò chơi “Đưa đồ vật”
Mục tiêu: Phát triển khả năng nghe hiểu, làm theo hướng dẫn và kỹ năng vận động.
Ví dụ:
- Đưa cho trẻ một món đồ (ví dụ: khối – để xếp hình)
- Nâng cấp bằng cách nhờ trẻ lấy giúp món đồ mà phụ huynh/thầy cô đang cần, ví dụ: “Tìm giúp thầy khối màu xanh dương”,…
4. Trò chơi thổi bong bóng
Mục tiêu: Kích thích giao tiếp mắt, chú ý chung, khả năng yêu cầu hoặc nhờ giúp đỡ
Ví dụ:
- Thổi bong bóng, khuyến khích trẻ nhìn theo tay bạn chỉ để nhìn thấy bóng đang bay, và tập cho trẻ chỉ tay để yêu cầu bạn thổi thêm.
- Dạy trẻ cố gắng nói từ đơn giản như “thổi” hoặc “bong bóng” để nhận được bong bóng.
5. Chơi bóng chuyền tay
Mục tiêu: Tăng cường tương tác xã hội và phối hợp tay-mắt.
Ví dụ:
- Sử dụng một quả bóng mềm, chuyền qua lại với trẻ.
- Hướng dẫn trẻ ném bóng nhẹ nhàng và gọi tên bạn trước khi ném.
6. Trò chơi đoán cảm xúc
Mục tiêu: Phát triển nhận thức về cảm xúc và giao tiếp phi ngôn ngữ.
Ví dụ:
- Làm mặt vui, buồn, tức giận và hỏi trẻ: “Mẹ đang cảm thấy thế nào?”
- Dùng tranh hoặc thẻ cảm xúc để giúp trẻ học nhận diện và gọi tên cảm xúc.
7. Hoạt động tìm kho báu
Mục tiêu: Kích thích khả năng tìm kiếm và giải quyết vấn đề.
Ví dụ:
- Giấu đồ chơi yêu thích của trẻ và dùng các gợi ý đơn giản để hướng dẫn trẻ tìm ra, ví dụ: “Trên tai cô.”
- Khi trẻ tìm thấy, khuyến khích trẻ nói từ đơn giản như “tìm thấy” hoặc “đây rồi.”
8. Chơi nhạc cụ hoặc hát theo
Mục tiêu: Phát triển kỹ năng ngôn ngữ và vận động.
Ví dụ:
- Dùng trống, đàn hoặc các dụng cụ phát âm thanh để chơi cùng trẻ.
- Hát những bài hát quen thuộc như “Con cò bé bé” và yêu cầu trẻ vỗ tay theo nhịp.
9. Trò chơi ghép cặp đồ vật
Mục tiêu: Phát triển khả năng phân loại và ghi nhớ.
Ví dụ:
- Sử dụng các hình ảnh như: quả táo, quả cam, xe, cốc… và cùng trẻ ghép các hình giống nhau lại với nhau.
- Tăng độ khó bằng cách tập cho trẻ ghép đồ vật theo công dụng (ví dụ: ghép cốc với bình nước).
Không có tiền mua đồ chơi dạy con tự kỷ ở nhà?
Trung tâm Nhân Hòa hiểu rằng nhiều cha mẹ khó khăn về kinh tế để mua đồ chơi dạy con tự kỷ ở nhà. Nếu vậy cha mẹ đừng quá lo lắng. Trong đợt dịch Covid-19, tình hình kinh tế và đi lại gặp rất nhiều khó khăn. Thấu hiểu khó khăn của phụ huynh, các thầy cô Trung tâm Nhân Hòa cũng đã làm các video hướng dẫn Phụ huynh tự làm một số đồ chơi để chơi với trẻ ở nhà. Quý phụ huynh tham khảo áp dụng:
Dạy con tự kỷ kỹ năng sống và tự phục vụ tại nhà
Phần lớn thời gian là trẻ ở nhà cùng cha mẹ, nên dạy kỹ năng tự phục vụ là nền tảng quan trọng giúp trẻ tự kỷ tăng tính tự chủ và giảm phụ thuộc vào người khác. Việc dạy những kỹ năng này đòi hỏi sự kiên nhẫn và phương pháp phù hợp.
Phụ huynh nên xây dựng lộ trình dạy các kỹ năng sống theo trình tự từ đơn giản đến phức tạp, phù hợp với độ tuổi và khả năng của trẻ. Mỗi kỹ năng cần được chia nhỏ thành các bước dễ thực hiện.
- Kỹ năng ăn uống: Bắt đầu với việc cầm thìa, tự xúc, sau đó là sử dụng dao, nĩa và các dụng cụ phức tạp hơn.
- Vệ sinh cá nhân: Dạy trẻ rửa tay, đánh răng, tắm rửa theo quy trình có hình ảnh trực quan.
- Mặc quần áo: Chia nhỏ thành các bước như nhận biết mặt trước/sau, cài nút, kéo khóa.
- Dọn dẹp sau khi chơi: Dạy trẻ phân loại đồ chơi và cất vào đúng vị trí.
- Kỹ năng an toàn cơ bản: Nhận biết nguy hiểm, hiểu biển báo, biết cách tìm kiếm giúp đỡ.
Cha mẹ lưu ý khi khả năng ngôn ngữ hiểu của con còn hạn chế, có thể sử dụng các hình ảnh hoặc biểu tượng để hỗ trợ giao tiếp. Đây là phương pháp hiệu quả đặc biệt với trẻ gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ nói.
Dạy trẻ tự kỷ các kỹ năng học tập tại nhà
Phát triển kỹ năng học tập cho trẻ tự kỷ tại nhà là quá trình xây dựng nền tảng quan trọng, giúp trẻ sẵn sàng tiếp cận chương trình giáo dục chính thống. Phương pháp giảng dạy cần tập trung vào cách trẻ học tốt nhất.
Theo kinh nghiệm của Trung tâm Nhân Hòa, trẻ tự kỷ thường học hiệu quả thông qua phương pháp đa giác quan và cấu trúc rõ ràng. Việc tạo môi trường học tập thân thiện, ít phân tâm là yếu tố quan trọng.
Dạy trẻ các kỹ năng học đường
Kỹ năng học đường không chỉ là kiến thức học thuật mà còn bao gồm những kỹ năng cần thiết để trẻ có thể tham gia lớp học hiệu quả. Việc dạy những kỹ năng này tại nhà giúp trẻ tự tin hơn khi đến trường.
Cha mẹ nên tạo “góc học tập” tại nhà mô phỏng môi trường lớp học với các quy tắc và thói quen tương tự để trẻ làm quen dần.
- Kỹ năng chú ý: Bắt đầu với thời gian ngắn (2-5 phút) và tăng dần, sử dụng đồng hồ hẹn giờ trực quan.
- Làm theo hướng dẫn: Dạy trẻ hiểu và thực hiện theo hướng dẫn 1-2 bước trước khi tăng độ phức tạp.
- Kỹ năng cầm bút và tô màu: Sử dụng các hoạt động thú vị như tô màu theo mã, nối điểm.
- Nhận biết chữ cái và số: Sử dụng đồ chơi đa giác quan như chữ nổi, số từ tính.
- Khái niệm thời gian và lịch: Sử dụng lịch trực quan và đồng hồ đặc biệt để dạy trẻ về thời gian.
Sử dụng hình ảnh trực quan trong dạy trẻ
Hỗ trợ trực quan là công cụ mạnh mẽ giúp trẻ tự kỷ hiểu và xử lý thông tin hiệu quả hơn. Nhiều trẻ tự kỷ có khả năng xử lý thông tin hình ảnh tốt hơn so với thông tin bằng lời nói.
Trung tâm Nhân Hòa khuyến nghị phụ huynh sử dụng nhiều loại hỗ trợ trực quan khác nhau tùy thuộc vào nhu cầu cụ thể của trẻ và mục đích giảng dạy.
- Lịch trình bằng hình ảnh: Giúp trẻ hiểu thứ tự các hoạt động trong ngày.
- Bảng lựa chọn: Cho phép trẻ chỉ vào hình ảnh để thể hiện mong muốn.
- Quy trình bằng hình ảnh: Hướng dẫn từng bước của một nhiệm vụ phức tạp.
- Thẻ nhắc nhở hành vi: Nhắc nhở trẻ về hành vi phù hợp trong các tình huống khác nhau.
- Công cụ chuyển tiếp: Đồng hồ hẹn giờ trực quan, đồng hồ cát giúp trẻ hiểu thời gian.
Can thiệp hành vi cho trẻ tự kỷ tại nhà
Khả năng tập trung kém và các hành vi thách thức là khó khăn phổ biến ở trẻ tự kỷ. Phụ huynh có thể áp dụng các phương pháp can thiệp cụ thể tại nhà để cải thiện tình trạng giúp trẻ tự kỷ học tập và phát triển hiệu quả hơn.
Việc hiểu rõ nguyên nhân gây mất tập trung hoặc hành vi không mong muốn là bước đầu tiên để can thiệp hiệu quả. Nhiều hành vi của trẻ có chức năng giao tiếp cụ thể mà cha mẹ cần nhận diện.
Xử lý các cơn ăn vạ của trẻ tự kỷ tại nhà
Ăn vạ, la hét là biểu hiện thường gặp ở nhiều trẻ tự kỷ khi trẻ không thể diễn đạt nhu cầu hoặc cảm xúc bằng lời nói. Cách tiếp cận khoa học sẽ giúp giảm tần suất và cường độ của các cơn ăn vạ.
Phụ huynh nên nhìn nhận ăn vạ như một hình thức giao tiếp và tìm cách thay thế hành vi không mong muốn bằng hành vi tích cực hơn để thể hiện mong muốn.
- Xác định chức năng của hành vi: Quan sát để hiểu trẻ ăn vạ nhằm mục đích gì (được chú ý, tránh nhiệm vụ, có đồ vật, kích thích giác quan).
- Dạy phương thức thay thế: Nếu trẻ ăn vạ để đòi đồ chơi, dạy trẻ cách chỉ tay hoặc sử dụng thẻ hình.
- Tạo môi trường có thể dự đoán: Sử dụng lịch trình trực quan để trẻ biết chuyện gì sẽ xảy ra.
- Kỹ thuật phớt lờ có kế hoạch: Không chú ý đến hành vi ăn vạ (khi an toàn) nhưng ngay lập tức đáp ứng khi trẻ giao tiếp phù hợp.
- Dạy kỹ năng tự điều chỉnh: Sử dụng “góc yên tĩnh” và dạy trẻ nhận biết cảm xúc.
Phản ứng khi trẻ ăn vạ:
- Giữ bình tĩnh và nhất quán
- Đảm bảo an toàn cho trẻ
- Sử dụng ngôn ngữ đơn giản: “Con muốn ___, nói ‘muốn’ thay vì khóc”
- Khen ngợi khi trẻ bình tĩnh lại: “Con ngồi yên, tốt lắm!”
Bài tập vận động cho trẻ tự kỷ ở nhà
Khả năng vận động là nền tảng quan trọng cho sự phát triển toàn diện của trẻ, đặc biệt là trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong phối hợp vận động. Các hoạt động vận động còn giúp giải phóng năng lượng, cải thiện khả năng tập trung.
Tạo thói quen vận động hàng ngày không chỉ phát triển cơ thể mà còn hỗ trợ phát triển nhận thức và điều hòa cảm xúc cho trẻ.
- Vận động thô: Chạy, nhảy, trèo leo, đá bóng, ném bắt
- Vận động tinh: Xâu hạt, gắp đồ vật, cắt dán, tô màu
- Hoạt động nhịp điệu: Nhảy theo nhạc, vỗ tay theo nhịp, đi theo đường thẳng
- Trò chơi cân bằng: Đi trên đường thẳng, đứng một chân, đi trên gối mềm
- Hoạt động đối xứng hai bên: Bò, đạp xe, bơi
Các phương pháp khoa học giúp dạy trẻ tự kỷ tại nhà
Các phương pháp can thiệp trẻ tự kỷ dựa trên bằng chứng khoa học là nền tảng quan trọng giúp cha mẹ dạy trẻ tự kỷ tại nhà. Mỗi phương pháp có những ưu điểm riêng và có thể kết hợp để tạo chương trình can thiệp toàn diện cho trẻ.
Các phương pháp dạy trẻ tự kỷ dưới đây được áp dụng rộng rãi trên thế giới và ở Việt Nam, phụ huynh nên tìm hiểu kỹ và lựa chọn phương pháp phù hợp với đặc điểm, nhu cầu và khả năng để dạy con tại nhà.
Một số phương pháp khoa học giúp dạy trẻ tự kỷ tại nhà:
- Mô hình can thiệp sớm Denver ( ESDM – Early Start Denver Model)
- Phương pháp TEACCH
- Phương pháp ABA (Applied Behavior Analysis)
- Phương pháp Floortime
- Phương pháp JASPER
- Câu chuyện xã hội cho trẻ tự kỷ
Cách chăm sóc trẻ tự kỷ tại nhà
Chăm sóc trẻ tự kỷ tại nhà đòi hỏi sự hiểu biết sâu sắc về nhu cầu đặc biệt của trẻ và chiến lược phù hợp để đáp ứng những nhu cầu đó. Môi trường gia đình ổn định và hỗ trợ là yếu tố quan trọng trong sự phát triển của trẻ. Các thói quen rập khuôn, lặp đi lặp lại ở trẻ tự kỷ là điều cần quan tâm lưu ý.
Một số lưu ý về cách chăm sóc trẻ tự kỷ tại nhà:
- Tạo thói quen nhất quán: Lập lịch trình hàng ngày và cố gắng tuân thủ.
- Chuẩn bị trước cho thay đổi: Sử dụng lịch trình trực quan và báo trước khi có thay đổi.
- Tạo không gian an toàn: Có không gian riêng cho trẻ khi cảm thấy quá tải.
- Giao tiếp rõ ràng: Sử dụng ngôn ngữ đơn giản, cụ thể và nhất quán.
- Chú ý đến môi trường giác quan: Giảm thiểu các kích thích gây khó chịu cho trẻ.
Ngoài ra, để chăm sóc trẻ tự kỷ tại nhà tốt hơn phụ huynh có thể tham khảo thêm:
Lời kết
Hành trình dạy dỗ và đồng hành cùng trẻ tự kỷ là một quá trình đòi hỏi nhiều kiên nhẫn, tình yêu thương và kiến thức. Mỗi trẻ tự kỷ là một cá thể đặc biệt với những điểm mạnh và thách thức riêng, đòi hỏi phương pháp tiếp cận cá nhân hóa.
Trung tâm Nhân Hòa đã thấy rất nhiều trường hợp trẻ tự kỷ tiến bộ vượt bậc khi nhận được sự hỗ trợ giữa can thiệp sớm ở trung tâm và sự hỗ trợ từ cha mẹ tại nhà. Việc áp dụng các phương pháp khoa học và nhất quán tại nhà sẽ củng cố và nhân rộng hiệu quả từ các buổi can thiệp chuyên nghiệp.
Nếu cha mẹ cần thêm thông tin hoặc muốn con được đánh giá chuyên sâu, vui lòng liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được hỗ trợ tốt nhất. Trung tâm sẵn sàng đồng hành, tư vấn và hỗ trợ các gia đình trong hành trình đặc biệt này.
