Trẻ có biểu hiện chậm nói, ít giao tiếp, hay có những hành vi lặp đi lặp lại khác thường khiến cha mẹ lo lắng? Bài viết này Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ về biểu hiện của trẻ tự kỷ thường gặp, từ đó giúp cha mẹ nhận diện sớm và có phương pháp can thiệp kịp thời, hỗ trợ con tốt hơn.
Các biểu hiện trẻ tự kỷ phổ biến
Tự kỷ là một dạng rối loạn phát triển thần kinh liên quan đến sự phát triển của não bộ. Đây là dạng rối loạn được đặc trưng bởi các khó khăn trong tương tác xã hội và giao tiếp, cũng như các hành vi không điển hình, chẳng hạn như khó khăn khi chuyển đổi từ hoạt động này sang hoạt động khác, tập trung cao độ vào các chi tiết và phản ứng bất thường với các cảm giác. Biểu hiện tự kỷ ở trẻ em mỗi trẻ là khác nhau. Tuy nhiên, có một số biểu hiện thường thấy mà cha mẹ cần lưu ý.
Biểu hiện hành vi lặp đi lặp lại ở trẻ tự kỷ
Những hành vi lặp đi lặp lại thường thấy
Trẻ em tự kỷ thường biểu hiện những hành vi lặp đi lặp lại như vỗ tay, xoay tròn, lắc lư người, xếp đồ chơi theo một thứ tự nhất định. Ví dụ, bé có thể xếp hàng dài các khối gỗ theo cùng một màu sắc hoặc kích thước. Các sở thích của trẻ mang tính rập khuôn, ví dụ như trẻ chỉ thích chơi xe hoặc động vật mà không để ý tới các hoạt động chơi khác.
Ngoài ra còn có một số biểu hiện về hành vi khác như:
Trẻ tự kỷ hay nghìn nghiêng
Trẻ tự kỷ hay nhìn nghiêng là một trong những biểu hiện bất thường trong cách nhìn và tiếp nhận thông tin thị giác. Việc nhìn nghiêng là một trong những biểu hiện của trẻ tự kỷ, xuất phát từ nhiều nguyên nhân:
- Rối loạn xử lý cảm giác: Trẻ gặp khó khăn trong việc tích hợp các thông tin từ môi trường xung quanh, việc nhìn thẳng vào vật hoặc người đối diện gây cho trẻ cảm giác khó chịu, nên trẻ nhìn nghiêng để tránh đi những kích thích khó chịu đó.
- Tránh giao tiếp bằng mắt: Trẻ cảm thấy không thoải mái khi nhìn trực tiếp vào mắt người khác
- Thu thập thông tin theo cách riêng: Nhìn nghiêng giúp trẻ lọc bớt các kích thích thị giác quá tải
Trẻ tự kỷ hay bịt tai
Một số trẻ có ngưỡng âm thanh thấp, khiến trẻ khó chịu khi nghe thấy tiếng ồn nên bịt tai lại. Đây có thể là biểu hiện của sự nhạy cảm với âm thanh và kích thích từ môi trường.
Trẻ tự kỷ có biểu hiện gì về cảm xúc – cảm giác?
Rối loạn phát triển thần kinh ảnh hưởng đến cách thể hiện cảm xúc và biểu hiện về cảm giác ở một số trẻ tự kỷ:
Cảm xúc của trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ gặp nhiều khó khăn thể hiện cảm xúc, khi tiếp xúc nhiều người cảm thấy trẻ có biểu hiện “phẳng”, cảm xúc đều đều ở nét mặt.
Khó khăn trong việc thể hiện cảm xúc
Vì những hạn chế trong tương tác xã hội nên trẻ gặp khó khăn trong việc nhận biết, thể hiện cảm xúc của bản thân và nhận biết cảm xúc của người khác. Một số trẻ khó kiểm soát được cảm xúc vui, buồn của mình và dễ rơi vào cơn khủng hoảng hơn.
Ví dụ: trẻ H.M. (7 tuổi) đang được can thiệp cá nhân song song với việc học hoà nhập tại trường tiểu học. Trẻ có nét mặt phẳng lặng, ít thể hiện cảm xúc. Những lúc vui trẻ thường cười lớn và nhìn vu vơ, ít chia sẻ cảm xúc vui vẻ với người khác và mất khoảng thời gian khá lâu mới ngưng cười.
Thiếu khả năng kết nối với người khác
Trẻ rất ít chơi chung với bạn và ít kết nối với người chăm sóc. Trẻ có thể không thích các tiếp xúc cơ thể như ôm, hôn, hoặc không phản ứng khi được gọi tên. Trẻ dường như sống trong thế giới riêng của mình.
Trẻ tự kỷ chưa biết nghe lời
Trẻ thường ít đáp ứng với những yêu cầu từ người khác. Nhiều cha mẹ chia sẻ rằng con mình không nghe lời, không làm theo yêu cầu của người lớn. Điều này có thể xuất phát từ việc trẻ chưa hiểu những yêu cầu đó hoặc trẻ không muốn làm theo.
Biểu hiện không nghe lời, chưa biết làm theo yêu cầu ở trẻ tự kỷ, nguyên nhân do khả năng ngôn ngữ của trẻ con hạn chế, chưa hiểu và đáp ứng được như trẻ bình thường.
Trẻ tự kỷ không biết đau
Một số trẻ có ngưỡng chịu đau cao hơn bình thường, tuy nhiên, điều này không có nghĩa là trẻ không biết đau. Một số trường hợp trẻ lại rất nhạy cảm, khi có các kích thích mới lạ, ví dụ như tiếng xe lớn hoặc gặp ánh sáng mạnh, trẻ có thể khó chịu và tỏ ra đau đớn bất thường. Nguyên nhân do một số trẻ tự kỷ bị rối loạn xử lí cảm giác.
Biểu hiện không biết đau ở trẻ tự kỷ phụ huynh thường gặp trong một số trường hợp trẻ có các hành vi ăn vạ, đập đầu, tự làm đau bản thân. Các hành vi này có thể lặp đi lặp lại nhiều lần, cần can thiệp hỗ trợ để giảm các hành vi không mong muốn ở trẻ.
Dáng đi bất thường
Một số trẻ tự kỷ có dáng đi bất thường như:
- Đi nhón gót, xoay vòng tròn
- Vừa đi vừa nhìn nghiêng
- Di chuyển lắc lư qua lại, xoay vòng vòng.
Đặc điểm của trẻ rối loạn phổ tự kỷ
Kèm với các biểu hiện của trẻ tự kỷ thường gặp, cũng có thể thấy một số đặc điểm khác thường ở trẻ tự kỷ so với trẻ bình thường.
Đặc điểm ngôn ngữ của trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc sử dụng ngôn ngữ. Có trẻ chậm nói, nói ngọng, nói lắp hoặc chỉ nói những từ đơn lẻ, không rõ nghĩa. Một số trẻ chỉ nhại lời, lặp lại một câu nói của người khác mà không hiểu ý nghĩa của câu nói đó. Một số trẻ có thể nói được nhưng không biết cách bắt đầu hoặc duy trì cuộc trò chuyện, lời nói mang tính rập khuôn, lặp đi lặp lại và ít dùng lời để giao tiếp với người khác.
Trẻ tự kỷ ít thể hiện các ngôn ngữ cơ thể, ví dụ trẻ không biết vẫy tay chào, tạm biệt, không chỉ tay để thể hiện nhu cầu của mình…
Ảnh: Một số trẻ tự kỷ khó khăn trong việc chỉ tay để khoe hay thể hiện nhu cầu
Thiếu khả năng bày tỏ cảm xúc và ý tưởng
Trẻ khó diễn đạt cảm xúc và suy nghĩ của mình, không biết cách thể hiện niềm vui, nỗi buồn, sự tức giận hoặc sợ hãi. Nét mặt của trẻ thường phẳng lặng – đều đều, ít biểu hiện cảm xúc. Điều này khiến việc giao tiếp với người khác trở nên khó khăn.
Đặc điểm về trí nhớ và nhận thức ở trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ có trí nhớ tốt
Một số trẻ có trí nhớ tốt về hình ảnh, con số hoặc sự kiện. Ví dụ, trẻ có thể nhớ được rất nhiều chi tiết trong một bộ phim hoạt hình hoặc có sở thích đặc biệt với các con số và chữ cái. Ngoài ra, trẻ cũng có khả năng tập trung cao độ vào sở thích riêng và trí nhớ máy móc đặc biệt.
Trí nhớ máy móc đặc biệt
Một số trẻ có các khả năng đặc biệt như:
- Khả năng nhớ chi tiết các con số, ngày tháng một cách chính xác
- Ghi nhớ các thông tin về chủ đề yêu thích như xe hơi, động vật, âm nhạc
- Nhớ đường đi quen thuộc dù chỉ đi qua 1-2 lần
Các biểu hiện này là điểm mạnh của trẻ tự kỷ và trẻ sẽ thể hiện ưu thế mạnh mẽ này trên lĩnh vực nhận thức. Phụ huynh có thể dựa vào thế mạnh của con để lên các hoạt động can thiệp cho phù hợp. Tuy nhiên xin lưu ý, trẻ rối loạn phổ tự kỷ còn gặp nhiều khó khăn trong lĩnh vực ngôn ngữ, giao tiếp, kỹ năng xã hội và tự chăm sóc. Vì vậy phụ huynh không nên chỉ tập trung đẩy mạnh một lĩnh vực nhận thức mà quên đi các suy yếu trên lĩnh vực khác.
Khó khăn trong ghi nhớ thực tế
- Trẻ gặp trở ngại khi nhớ các thông tin liên quan đến giao tiếp xã hội
- Khó ghi nhớ các quy tắc ứng xử hàng ngày
- Không linh hoạt trong việc vận dụng kiến thức đã học
Sự tập trung ngắn
Khác với trẻ tự kỷ có trí nhớ tốt, nhiều trẻ tự kỷ có biểu hiện khả năng tập trung ngắn, dễ bị phân tâm bởi các yếu tố bên ngoài. Trẻ khó duy trì sự chú ý và thường xuyên chuyển đổi giữa các hoạt động.
Khả năng xã hội
Khó khăn trong tương tác xã hội là một trong những đặc điểm nổi bật của tự kỷ. Các biểu hiện như trẻ tự kỷ khó kết bạn và chơi với bạn, không duy trì mối quan hệ dẫn đến trẻ khó hòa nhập cùng các bạn trong lớp. Các biểu hiện về cảm xúc khó kiểm soát cũng thường xuất hiện khi trẻ đi học.
Ví dụ: Trường hợp trẻ H.A (3 tuổi) bị tự kỷ biểu hiện chỉ chơi một mình trong lớp mẫu giáo, không tương tác với bạn các kỹ năng xã hội hạn chế. Các yêu cầu của cô giáo trẻ đều không chủ động thực hiện hoặc chỉ thực hiện được khi cô hỗ trợ cầm tay trẻ và lặp lại các yêu cầu. Khi cô yêu cầu trẻ cất balo, trẻ không làm và ngồi khóc. Khi cô hoặc các bạn trong lớp đến hỗ trợ thì trẻ hất tay ra và gào khóc tiếp. Trẻ qua cơn khóc vào 20 phút sau đó khi cô dắt trẻ đi rửa tay và hát cho trẻ nghe thì mới ổn định cảm xúc.
Lời kết
Trẻ tự kỷ thường có những biểu hiện bất thường trong giao tiếp, ngôn ngữ và hành vi, cùng với các đặc điểm suy yếu về ngôn ngữ và tương tác xã hội khiến việc nuôi dạy trẻ gặp nhiều khó khăn. Việc phát hiện và can thiệp sớm sẽ giúp trẻ cải thiện những kỹ năng cần thiết và hòa nhập với các bạn tốt hơn.
Trung tâm cung cấp các chương trình can thiệp chuyên biệt, được thiết kế riêng cho từng trẻ, giúp trẻ phát triển toàn diện về ngôn ngữ, giao tiếp, kỹ năng xã hội và hành vi. Hãy liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được tư vấn và hỗ trợ.
