Phụ huynh có con tự kỷ thường bối rối khi thấy con có những hành vi kích thích thị giác như: nhìn nghiêng, nhìn chằm chằm vào đồ vật, vẫy tay trước mắt, hoặc xoay đồ vật liên tục. Các hành vi lặp lại nhiều lần khiến trẻ khác biệt và khó hòa nhập. Có cách nào để hỗ trợ trẻ?
Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ một số thông tin về kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ, nguyên nhân và các phương pháp hỗ trợ hiệu quả để con phát triển tốt hơn.
Kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ là gì?
Kích thích thị giác là một dạng hành vi tự kích thích (stimming) liên quan đến thị giác mà nhiều trẻ tự kỷ thực hiện. Kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ bao gồm các hành vi lặp đi lặp lại liên quan đến thị giác. Những hành vi phổ biến bao gồm:
- Nhìn chằm chằm vào đồ vật đứng yên hoặc đồ vật chuyển động
- Hay nghiêng đầu nhìn đồ vật hoặc sự vật chuyển động một cách liên tục
- Nhìn bàn tay trước mắt hoặc bên khóe mắt
- Xoay tròn bánh xe đồ chơi và chăm chú theo dõi
- Xếp hàng đồ vật một cách trật tự
- Bật tắt bóng đèn liên tục
- Quan sát các hoa văn lặp lại
Theo nghiên cứu của Meredith và Brumback năm 2021, các hành vi kích thích thị giác này là cách trẻ tự kỷ điều chỉnh mức độ kích thích cảm giác mà trẻ nhận được từ môi trường.
Nguyên nhân trẻ tự kỷ tìm kiếm những kích thích thị giác
Các nguyên nhân dẫn đến hành vi kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ:
- Nhu cầu cảm giác thị giác: Trẻ thiếu hoặc cần thêm nhu cầu về thị giác, từ đó có các hành vi giúp trẻ tạo mức kích thích phù hợp
- Điều chỉnh cảm xúc và giảm lo âu: Giúp trẻ bình tĩnh khi cảm thấy quá tải hoặc căng thẳng, tạo cảm giác an toàn trong môi trường mới lạ
- Quản lý thông tin giác quan: Giảm quá tải thị giác bằng cách tập trung vào một kích thích cụ thể, bổ sung kích thích cho trẻ kém nhạy cảm thị giác
- Mang lại cảm giác dễ chịu: Nhiều trẻ thực hiện các hành vi này vì chúng tạo cảm giác thú vị và giúp trẻ giải tỏa căng thẳng hoặc tạo cảm giác thỏa mãn
Kapp và cộng sự (2019) đã chứng minh rằng các hành vi tự kích thích, bao gồm cả về thị giác, đóng vai trò thiết yếu trong việc giúp người tự kỷ điều chỉnh cảm xúc và đối phó với môi trường.
Các hình thức kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ
Trẻ tự kỷ biểu hiện kích thích thị giác dưới nhiều hình thức khác nhau. Dưới đây là những dạng phổ biến:
- Nhìn chằm chằm vào đồ vật: Tập trung nhìn vào một vật trong thời gian dài, đặc biệt bị thu hút bởi ánh sáng, bóng đổ
- Vẫy tay trước mặt: Di chuyển ngón tay hoặc nhìn bàn tay trước mắt, quan sát chuyển động của bàn tay
- Xếp hàng đồ vật: Sắp xếp đồ chơi thành hàng thẳng tắp, thường xuyên điều chỉnh để đảm bảo sự hoàn hảo
- Chớp mắt và nhìn nghiêng đầu: Chớp mắt liên tục hoặc nghiêng đầu nhìn đồ vật từ góc lạ, đưa đồ vật gần mắt hoặc nhìn từ khóe mắt
- Xoay tròn vật thể và lặp lại: Xoay bánh xe đồ chơi, nắp hộp hoặc các vật tròn, quan sát chuyển động xoay với sự tập trung cao độ
Ví dụ: Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi từng làm việc với bé M.A 4 tuổi, thường xếp xe đồ chơi thành hàng dài và dành hàng giờ nhìn chúng. Khi được thầy cô hướng dẫn tham gia các hoạt động thị giác có mục đích như ghép hình, bé đã có thể tham gia các hoạt động mang tính phát triển kỹ năng và phát triển nhận thức tốt hơn, từ đó giảm các hành vi lặp lại như ban đầu.
Quản lý hành vi kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ
Quản lý hành vi kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ cần được tiếp cận cá nhân hóa. Dưới đây là các chiến lược hiệu quả:
Chiến lược dành cho những trẻ phản ứng kém
Đối với trẻ phản ứng kém với các kích thích thị giác và tìm kiếm thêm kích thích:
- Tăng cường kích thích có mục đích: Sử dụng đồ chơi có màu sắc sáng, tương phản cao, cung cấp sách có hình ảnh rõ nét, màu sắc phong phú
- Tạo môi trường thị giác phong phú: Không gian học tập với hình ảnh hấp dẫn, sử dụng ứng dụng có kích thích thị giác phù hợp
- Hoạt động tương tác thị giác: Trò chơi tìm kiếm đồ vật, ghép hình. Phân loại đồ vật theo màu sắc hoặc hình dạng
Chiến lược dành cho trẻ phản ứng quá mức
Đối với trẻ quá nhạy cảm với các kích thích thị giác:
- Giảm bớt kích thích không cần thiết: Sử dụng ánh sáng dịu, giảm màu sắc sặc sỡ trong phòng hoặc không gian học tập, sinh hoạt.
- Tạo không gian yên tĩnh về mặt thị giác: Khu vực học tập đơn giản, ít đồ trang trí. Sử dụng màu trung tính cho tường và nội thất. Vị trí ghế ngồi học xoay mặt vào tường để trẻ tập trung hơn.
Cung cấp các hành vi thay thế
Thay vì loại bỏ hoàn toàn, hãy cung cấp các hành vi thay thế tích cực bằng các trò chơi an toàn hay liệu pháp tích hợp cảm giác – vận động như:
- Đồ chơi kích thích thị giác phù hợp, ví dụ như: Quả bóng nhấp nháy, đồ chơi có ánh sáng, đồng hồ cát hoặc bình chứa chất lỏng màu sắc
- Hoạt động nghệ thuật liên quan thị giác: Các hoạt động vẽ, tô màu, tập viết, làm thủ công là các hoạt động tận dụng điểm mạnh về nhận thức thị giác của trẻ tự kỷ. Hoạt động này không chỉ điều chỉnh những hành vi kích thích thị giác mà còn có thể tạo cơ hội việc làm cho người tự kỷ trưởng thành qua các hoạt động vẽ tranh, sản xuất bao bì, quần áo hoặc các đồ vật liên quan đến nghệ thuật.
- Các bài tập phối hợp vận động mắt – tay – chân: Trung tâm Nhân Hòa thường cho trẻ tập luyện các bài tập phối hợp mắt tay như: bắt – thả bóng, các bài tập Bal-A-Vis-X, đá bóng, tập nhảy, bật, chụm theo các ô tăng cường vận động thô và thị giác không gian,…
Kết luận
Kích thích thị giác ở trẻ tự kỷ là một phần quan trọng trong cách trẻ tương tác với thế giới. Tuy nhiên đây cũng là một trong những thách thức dẫn đến những khó khăn trong quá trình học tập và hòa nhập của trẻ. Các hành vi kích thích thị giác thường xuyên như trẻ ngồi một mình nhìn bàn tay, nhìn chăm chăm vào đồ vật ảnh hưởng đến khả năng tập trung chú ý, tương tác xã hội và học hỏi các kỹ năng mới.
Với sự hiểu biết đúng đắn và các chiến lược phù hợp, phụ huynh và nhà chuyên môn có thể hỗ trợ con quản lý các hành vi hiệu quả, đồng thời tận dụng điểm mạnh thị giác để phát triển các kỹ năng khác giúp trẻ hòa nhập tốt hơn.
Tài liệu tham khảo:
- Kapp, S. K., Steward, R., Crane, L., Elliott, D., Elphick, C., Pellicano, E., & Russell, G. (2019). ‘People should be allowed to do what they like’: Autistic adults’ views and experiences of stimming.
- McLaughlin, A., & Fleury, V. P. (2020). Flapping, Spinning, Rocking, and Other Repetitive Behaviors: Intervening With Young Children Who Engage in Stereotypy. Young Exceptional Children.
- Meredith J. McCarty, Audrey C. Brumback. (2021). Rethinking Stereotypies in Autism. Seminars in Pediatric Neurology.
- Raising Children Network. (2023). Stimming: children & teens with autism.
