Trẻ tự kỷ thường thể hiện các hành vi tự kích thích lặp lại nhiều lần khiến nhiều phụ huynh lo lắng, không hiểu tại sao và phải làm như thế nào. Hiểu đúng về các hành vi Stimming này giúp cha mẹ có phương pháp phù hợp để hỗ trợ con phát triển tốt hơn.
Bài viết này Trung tâm Nhân Hòa giúp phụ huynh nhận biết các hành vi tự kích thích thường gặp ở trẻ tự kỷ, nguyên nhân và các phương pháp hỗ trợ can thiệp.
Hành vi tự kích thích ở trẻ tự kỷ là gì?
Hành vi tự kích thích (hay còn gọi là stimming) là những hành động lặp đi lặp lại mà một người thực hiện vì họ thấy cảm giác đó thú vị hoặc thoải mái. Những hành vi này thường kích thích một hay nhiều giác quan và đặc biệt phổ biến ở trẻ em mắc rối loạn phổ tự kỷ (ASD).
Các hành vi tự kích thích thường bao gồm:
- Kích thích thị giác: nhìn chằm chằm vào vật đang quay, vẫy ngón tay trước mắt, hoặc xem chuyển động lặp đi lặp lại,…
- Kích thích xúc giác: chà xát hoặc cào vào da, gõ vào đồ vật, hoặc chạm vào các kết cấu cụ thể,…
- Kích thích thính giác: ngân nga, gõ, hoặc tạo ra âm thanh lặp đi lặp lại,…
- Kích thích cảm giác vị trí cơ thể: lắc lư, nhón chân, nhún nhảy, hoặc xoay tròn,…
Mặc dù mọi người đều có một số hình thức tự kích thích (VD: gõ bút chì hoặc lắc chân). Nhưng ở trẻ tự kỷ, những hành vi này có thể thường xuyên, đa dạng và dễ nhận thấy hơn nhiều.
Tại sao trẻ tự kỷ lại hay có hành vi tự kích thích?
Hành vi tự kích thích ở trẻ tự kỷ thường phục vụ nhiều mục đích khác nhau như:
- Tự xoa dịu: Nhiều trẻ tự kích thích để làm dịu bản thân khi bị căng thẳng hoặc quá tải. Hành vi này có thể mang lại sự thoải mái trong những khoảnh khắc có quá nhiều kích thích giác quan hoặc căng thẳng về cảm xúc (Steward, 2011).
- Biểu đạt cảm xúc: Hành vi tự kích thích cũng có thể là một hình thức giao tiếp phi ngôn ngữ. Vì trẻ tự kỷ có thể gặp khó khăn trong việc biểu đạt cảm xúc bằng lời nói, nên hành vi tự kích thích có thể giúp thể hiện sự phấn khích, lo lắng, hoặc các cảm xúc mạnh khác (South et al., 2005).
- Tập trung và chú ý: Đối với một số trẻ, tự kích thích giúp tăng cường khả năng tập trung. Việc tham gia vào một hành vi lặp đi lặp lại cụ thể có thể lọc bớt các kích thích giác quan gây mất tập trung, giúp trẻ dễ dàng tập trung vào một nhiệm vụ hoặc ý tưởng hơn (Gabriels et al., 2008).
Qua thực tế làm việc với hàng ngàn trẻ tự kỷ, Trung tâm Nhân Hòa nhận thấy việc hiểu được lý do đằng sau hành vi tự kích thích là rất quan trọng để can thiệp hiệu quả.
Hiểu và chấp nhận hành vi tự kích thích ở trẻ
Nhiều người cảm thấy hành vi tự kích thích giúp trẻ tự kỷ quản lý cảm xúc và đối phó với những tình huống quá tải. Việc ngăn chặn hoặc giảm các hành vi Stimming có thể khiến trẻ cảm thấy lo lắng, tức giận hoặc buồn bã hơn.
Các hành vi chấp nhận được và có lợi
Không phải tất cả các hành vi tự kích thích đều là hành vi xấu và cần phải kiểm soát. Trừ khi hành vi đó gây ra vấn đề, làm ảnh hưởng đến cuộc sống của trẻ và những người xung quanh. Việc hiểu và chấp nhận các hành vi tự kích thích của con là rất quan trọng đối với gia đình có con tự kỷ.
Một số hành vi tự kích thích vô hại như:
- Đung đưa nhẹ nhàng
- Vẫy tay khi phấn khích
- Ngân nga các giai điệu
- Xoay tròn các đồ vật
Những hành vi này có thể giúp trẻ điều chỉnh cảm xúc và không cần phải can thiệp nếu không gây ảnh hưởng đến việc học tập hoặc giao tiếp xã hội.
Các hành vi tự kích thích cần điều chỉnh
Tuy nhiên, một số hình thức tự kích thích có thể gây hại hoặc gây rối. Ví dụ: hành vi tự kích thích gây thương tích (như đập đầu hoặc cào cấu quá mức) hoặc cản trở đáng kể đến các hoạt động hàng ngày (như học tập, tương tác xã hội hoặc các nhiệm vụ) có thể cần được giải quyết.
Các hành vi không gây hại nhưng tần suất lặp lại nhiều lần khiến trẻ quá mải mê 1 mình và tách biệt khỏi bạn bè, ảnh hưởng đến việc học các kỹ năng mới thì cần can thiệp hỗ trợ giảm bớt hành vi và phát triển các kỹ năng khác.
Nguyên nhân tự kích thích ở trẻ tự kỷ
Từ kinh nghiệm làm việc với trẻ tự kỷ và các nghiên cứu trên thế giới, Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ một số nguyên nhân phổ biến của hành vi tự kích thích như:
- Quá tải giác quan: Trẻ tự kỷ thường nhạy cảm với kích thích giác quan. Stimming có thể giúp trẻ đối phó với môi trường quá kích thích hoặc cung cấp kích thích cho “các giác quan kém hoạt động” (Baker et al., 2008).
- Lo lắng và căng thẳng: Hành vi tự kích thích thường tăng lên khi trẻ cảm thấy lo lắng hoặc căng thẳng. Hành vi này giúp trẻ tự điều chỉnh cảm xúc của mình (Green et al., 2012).
- Khó khăn trong giao tiếp: Khi trẻ gặp khó khăn trong việc bày tỏ nhu cầu hoặc cảm xúc, hành vi tự kích thích có thể trở thành một hình thức giao tiếp thay thế.
- Thích nghi với môi trường không quen thuộc: Trẻ có thể thực hiện các hành vi để thích nghi với môi trường mới, môi trường không quen thuộc. Sự kích thích của trẻ có thể giảm nếu bạn chuẩn bị cho con cách đối phó với những tình huống mới và dạy con những kỹ năng mới để đối phó với những điều gây ra sự lo lắng.
Ví dụ: Bé N, 4 tuổi, là một học sinh tại Trung tâm Nhân Hòa, thường xoay tròn và vẫy tay mỗi khi vào phòng học đông người. Sau khi quan sát và đánh giá, chúng tôi nhận thấy đây là cách bé đối phó với sự quá tải của giác quan.
Liệu pháp kiểm soát hành vi tự kích thích tiêu cực ở trẻ
Có nhiều liệu pháp và chiến lược giúp quản lý hành vi tự kích thích tiêu cực hoặc có hại của trẻ. Trung tâm Nhân Hòa áp dụng nhiều phương pháp khác nhau tùy theo nhu cầu cụ thể của từng trẻ:
Phân tích hành vi ứng dụng ABA
Phương pháp ABA là một liệu pháp dựa trên khoa học về học tập và hành vi. Nó có thể được sử dụng để giúp trẻ tự kỷ thay thế hành vi tự kích thích gây thương tích hoặc gây rối bằng các hành vi khác (Green et al., 2012).
Hoạt động thể dục – thể chất
Hoạt động thể chất thường xuyên có thể giúp quản lý hành vi tự kích thích. Các hoạt động như chạy bộ, tăng cường vận động hoặc bơi lội có thể cung cấp kích thích giác quan và giúp giảm nhu cầu tự kích thích.
Liệu pháp nhận thức hành vi CBT
CBT có thể hiệu quả trong việc giúp trẻ hiểu và quản lý cảm xúc của mình, từ đó có thể giảm đi các hành vi ở trẻ tự kỷ và nhu cầu tự kích thích (Gabriels et al., 2008).
Ví dụ thực tế: Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi đã làm việc với bé T.A, 6 tuổi, có hành vi tự cắn tay khi lo lắng. Chúng tôi đã dạy bé thay thế hành vi cắn tay bằng các hành vi tích cực như: bóp quả bóng, tăng cường vận động kết hợp can thiệp ngôn ngữ diễn đạt. Sau 3 tháng can thiệp, hành vi cắn tay đã giảm đáng kể và bé có thể tự điều chỉnh cảm xúc tốt hơn.
Lời kết
Hành vi tự kích thích là một phần tự nhiên của trải nghiệm sống với trẻ tự kỷ. Thay vì cố gắng loại bỏ hoàn toàn hành vi này, phụ huynh và các chuyên gia nên tập trung vào việc hiểu nguyên nhân đằng sau những hành vi đó và giúp trẻ phát triển các cách an toàn hơn để đáp ứng nhu cầu cảm giác và cảm xúc của mình.
Trung tâm Nhân Hòa tin rằng mỗi đứa trẻ đều xứng đáng được hiểu, được chấp nhận và được hỗ trợ để phát triển tối đa tiềm năng của mình. Nếu con bạn đang thể hiện hành vi Stimming gây lo ngại, hãy liên hệ với chúng tôi để được đánh giá và tư vấn chuyên sâu. Hãy nhớ rằng, với sự hỗ trợ phù hợp, nhiều trẻ tự kỷ có thể học cách quản lý hành vi chưa phù hợp và phát triển các kỹ năng cần thiết để thành công trong trường học, nơi làm việc và trong các tình huống xã hội.
Tài liệu tham khảo:
- Raising Children Network. (2022, July 28). Stimming and autism. Raising Children Network.
- Healthline. Brennan, D. (2023, January 6). Stimming: Why it happens and what you can do.
- 3. Cortica. Cortica. (n.d.). What is stimming? Cortica Care.
