Phụ huynh có con tự kỷ thường thấy con hay có những hành vi vẫy tay, nhìn bàn tay trước mặt hoặc vỗ tay liên tục. Những hành vi này thuộc nhóm tự kích thích – stimming và có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập, hòa nhập của trẻ nếu xảy ra thường xuyên.
Trung tâm Nhân Hòa sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ các hành vi này, nguyên nhân và cách hỗ trợ hiệu quả để giảm bớt lo lắng và tạo môi trường phát triển tốt hơn cho trẻ có hành vi tự kích thích qua bàn tay, cánh tay.
Các kích thích qua bàn tay thường gặp ở trẻ tự kỷ
Hành vi kích thích qua bàn tay là một trong những biểu hiện phổ biến ở trẻ tự kỷ. Trung tâm Nhân Hòa thường thấy trẻ thể hiện những hành vi vẫy tay, nhìn bàn tay khi trẻ vui mừng phấn khích hoặc ngồi 1 mình nhìn bàn tay.
Trẻ tự kỷ hay vẫy tay
Trẻ hay vẫy tay là một trong những hành vi tự kích thích ở trẻ tự kỷ dễ nhận thấy. Hành vi này có thể xuất hiện với nhiều hình thức khác nhau:
- Vẫy cánh tay lên xuống hoặc từ bên này sang bên kia
- Rung lắc bàn tay ở các mức độ khác nhau
- Di chuyển ngón tay một cách liên tục
Ví dụ: Bé N.Q 4 tuổi thường hay vẫy tay liên tục khi xem hoạt hình yêu thích. Khi được hỏi, bé không thể giải thích lý do và hành vi này tăng lên khi bé phấn khích hoặc lo lắng.
Trung tâm chia sẻ với phụ huynh rằng: hành vi vẫy tay này thường không đáng lo ngại, trừ khi trẻ có các hành vi tự làm đau bản thân hoặc hành vi gây cản trở các hoạt động hàng ngày của trẻ.
Trẻ hay búng hoặc gõ ngón tay
Búng ngón tay hoặc gõ ngón tay là một dạng kích thích xúc giác khá phổ biến ở trẻ tự kỷ. Hành vi này có thể biểu hiện qua:
- Gõ ngón tay liên tục vào bề mặt bàn
- Búng ngón tay lặp đi lặp lại
- Nắm và mở bàn tay liên tục
- Vỗ bàn tay liên tục
Những hành vi này thường xuất hiện nhiều hơn khi trẻ đang cảm thấy lo lắng hoặc khi trẻ tham gia vào hoạt động cần nhiều sự tập trung.
Trẻ hay nhìn bàn tay trước mặt
Nhiều trẻ hay nhìn bàn tay trước mặt, đặc biệt là khi đưa bàn tay lên gần mắt và chăm chú nhìn vào các cử động. Hành vi này thuộc nhóm kích thích thị giác và có thể bao gồm:
- Nhìn bàn tay từ góc nghiêng
- Rung động các ngón tay gần mắt
- Nhìn chằm chằm vào các chi tiết nhỏ trên bàn tay
Hành vi này có thể ảnh hưởng đến khả năng học tập của trẻ. Chẳng hạn, trẻ chơi 1 mình nhiều không chơi với bạn và mải mê nhìn bàn tay hoặc trẻ có thể không tập trung vào bài giảng của giáo viên.
Nguyên nhân trẻ tự kỷ hay vẫy tay, nhìn bàn tay trước mặt?
Có nhiều lý do khiến trẻ em tự kỷ thực hiện các hành vi tự kích thích qua bàn tay. Hiểu được những lý do này sẽ giúp phụ huynh có cái nhìn tích cực và cảm thấy đồng cảm hơn với con.
- Đối phó với cảm xúc mạnh: Hành vi vẫy tay hay vỗ tay có thể giúp trẻ bình tĩnh lại khi cảm thấy lo lắng, sợ hãi. Trẻ cũng có thể sử dụng hành vi này khi phấn khích hoặc vui mừng
- Quản lý thông tin giác quan quá tải: Trẻ nhạy cảm với thông tin giác quan có thể sử dụng hành vi tự kích thích để tập trung vào một việc nào đó và giảm sự căng thẳng do quá tải, Với trẻ ít nhạy cảm, các hành vi này giúp kích thích giác quan “kém hoạt động”
- Biểu hiện của sự căng thẳng hoặc lo âu: Nhiều trẻ có sự gia tăng các hành vi tự kích thích khi môi trường quen thuộc có sự thay đổi hoặc khi trẻ gặp phải tình huống mới mà chưa thể thích nghi hay có cách ứng phó, giải quyết vấn đề phù hợp. Hành vi này còn là cách trẻ giải tỏa bớt căng thẳng.
- Nhu cầu kích thích: Một số trẻ thực hiện các hành vi này đơn giản vì chúng mang lại cảm giác thú vị, hành vi có thể trở thành thói quen vì lặp lại nhiều lần
Theo nghiên cứu của Kapp và cộng sự (2019), nhiều người tự kỷ cảm thấy hành vi kích thích giúp họ điều chỉnh cảm xúc và đối phó với tình huống khó khăn.
Quản lý hành vi vẫy tay, nhìn bàn tay ở trẻ tự kỷ
Các hành vi vẫy tay, chăm chú nhìn bàn tay trước mặt có thể khiến trẻ gặp trở ngại trong khi học các kỹ năng mới. Có nhiều phương pháp giúp quản lý hành vi kích thích của trẻ một cách hiệu quả. Dưới đây là những cách tiếp cận:
- Khuyến khích vận động thể chất: Các hoạt động thể chất giúp trẻ ổn định cơ thể, giải phóng các hormone hạnh phúc, giảm lo âu và căng thẳng, từ đó giúp giảm các hành vi tự kích thích, tập thể dục 15-30 phút mỗi ngày có thể giúp trẻ điều chỉnh cảm xúc tốt hơn.
- Tạo môi trường bình yên, an toàn: Giảm kích thích giác quan như ánh sáng chói, tiếng ồn lớn, tạo không gian riêng để trẻ có thể rút lui khi cảm thấy quá tải
- Đánh giá các hành vi không phù hợp: Một số trẻ dùng ngón tay để cào xước hoặc véo đau bản thân, cần xem xét can thiệp hành vi nhằm điều chỉnh và thay thế bằng các hành vi phù hợp, an toàn hơn.
- Xây dựng kỹ năng tự điều chỉnh hành vi: Giúp trẻ nhận biết cảm xúc của mình, phát triển ngôn ngữ để diễn đạt nhu cầu hoặc chia sẻ cảm xúc, mong muốn. Dạy trẻ các phương pháp thay thế để đối phó với lo âu
Theo nghiên cứu của McLaughlin và Fleury (2020), việc thay thế hành vi kích thích bằng các lựa chọn an toàn hơn sẽ đem lại hiệu quả hơn so với việc cố gắng loại bỏ hoàn toàn các hành vi này.
Ví dụ: Tại Trung tâm Nhân Hòa, chúng tôi đã giúp bé G.K 5 tuổi giảm hành vi vẫy tay bằng cách cho bé tham gia các hoạt động vận động thô như: chạy bộ, leo trèo và các bài tập vận động tinh thường xuyên liên tục. Sau 6 tháng, hành vi vẫy tay của bé đã giảm đáng kể và ít cản trở việc học tập.
Lời kết
Hành vi vẫy tay, nhìn bàn tay và vỗ tay là những hành vi thường gặp ở trẻ tự kỷ. Thay vì lo lắng quá mức, phụ huynh nên tìm hiểu lý do đằng sau và tìm cách hỗ trợ con phù hợp. Sự tăng cường vận động giúp giảm bớt đi các hành vi tự kích thích, ngoài ra cũng cần can thiệp hành vi – ngôn ngữ để điều chỉnh các hành vi không phù hợp và tăng cường khả năng giao tiếp của trẻ.
Nếu con bạn có các hành vi kích thích qua bàn tay và bạn cần được tư vấn cụ thể, hãy liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được đánh giá và can thiệp chuyên sâu.
Tài liệu tham khảo:
- Kapp, S. K., Steward, R., Crane, L., Elliott, D., Elphick, C., Pellicano, E., & Russell, G. (2019). ‘People should be allowed to do what they like’: Autistic adults’ views and experiences of stimming. National library of medicine US.
- Raising Children Network. (2023). Stimming: children & teens with autism.
- Barloso, K. (2025). Hand Flapping and Stimming in Autism. Autism Parenting Magazine.
