Trẻ tự đánh mình, làm đau bản thân là vấn đề đáng lo ngại mà nhiều gia đình có con mắc chứng tự kỷ phải đối mặt. Hành vi như đập đầu, tự đánh vào đầu, cào da, cắn tay hay tự đánh mình khi tức giận không chỉ gây tổn thương thể chất cho trẻ mà cũng là nỗi đau buồn và lo lắng của cha mẹ. Bài viết này sẽ giúp cha mẹ hiểu rõ nguyên nhân và các giải pháp hỗ trợ trẻ tự kỷ giảm đi hành vi tự làm đau, gây thương tích cho bản thân.
Hành vi tự làm đau, gây thương tích ở trẻ tự kỷ
Theo các nghiên cứu được công bố trên Thư viện y khoa quốc gia Hoa Kỳ, hơn 30% trẻ mắc chứng rối loạn phổ tự kỷ có các hành vi tự đánh mình, làm đau mình và gây thương tích.
Ngoài ra, hành vi tự đánh mình, gây thương tích không chỉ xuất hiện ở trẻ tự kỷ mà ở một số trẻ em khác cũng có các hành vi này. Trẻ thường tự đánh mình khi tức giận hoặc gặp những khó khăn hạn chế về tâm lý, giác quan.
Các dạng hành vi tự làm đau hoặc gây thương tích phổ biến ở trẻ em bao gồm:
- Đập đầu: Trẻ có thể đập đầu vào tường, sàn nhà, đồ vật cứng hoặc tự đánh vào đầu mình. Đây là một trong những hình thức phổ biến nhất và cũng đáng lo ngại nhất.
- Cắn bản thân: Trẻ có thể cắn tay, cánh tay, môi hoặc các bộ phận khác, đôi khi để lại vết thương nghiêm trọng.
- Tự đấm hoặc tát: Đánh vào mặt, đùi, ngực hoặc các bộ phận khác trên cơ thể.
- Cào xước da: Dùng móng tay cào xước da, véo da, gãi nhiều đôi khi đến mức chảy máu hoặc thâm tím.
- Đập các bộ phận cơ thể vào đồ vật: Đập tay, chân, hoặc các bộ phận khác vào tường, bàn, ghế hoặc đồ vật cứng.
- Giật tóc, kéo tóc: Trẻ có thể giật mạnh tóc của mình, đôi khi dẫn đến rụng tóc từng mảng.
- Lắc đầu mạnh: trẻ lắc đầu mạnh qua lại nhiều lần và diễn ra thường xuyên
Nhiều phụ huynh chia sẻ trẻ tự làm đau bản thân khiến họ cảm thấy thực sự rất khó khăn và đôi khi cảm thấy bất lực. Trung tâm Nhân Hòa cũng đã tiếp nhận nhiều trường hợp trẻ tự kỷ có hành vi tự gây thương tích ở nhiều mức độ khác nhau. Việc nhận biết sớm và can thiệp điều chỉnh hành vi là yếu tố then chốt để giúp trẻ giảm đi các hành vi này.
Nguyên nhân khiến trẻ tự kỷ tự đánh mình
Để giúp đỡ trẻ hiệu quả, cha mẹ cần hiểu rõ nguyên nhân gốc rễ của hành vi trẻ tự đánh mình. Các hành vi này không chỉ xuất hiện ở trẻ tự kỷ mà đôi khi cũng gặp ở trẻ không mắc rối loạn này. Dưới đây là những nguyên nhân chính:
1. Khó khăn trong giao tiếp
Trẻ em mắc tự kỷ thường gặp khó khăn trong việc diễn đạt nhu cầu, cảm xúc hoặc sự không thoải mái vì khả năng ngôn ngữ và diễn đạt hạn chế. Khi không thể nói cho người khác những nhu cầu, cảm xúc hay sự khó chịu của mình; trẻ sẽ càng khó chịu hơn và hành vi tự đánh mình có thể trở thành cách để trẻ “giao tiếp” với người khác.
2. Đau đớn thể chất
Nhiều trẻ tự gây thương tích để phân tán sự chú ý khỏi cơn đau thể chất đang trải qua, như:
- Đau tai (viêm tai giữa)
- Đau răng
- Đau bụng, vấn đề tiêu hóa
- Đau đầu
Một điều đáng chú ý là việc trẻ tự làm mình đau có thể là biểu hiện của việc trẻ đang phải chịu đựng một nỗi đau khác mà không thể diễn tả bằng lời.
3. Tìm kiếm kích thích giác quan
Đối với trẻ tự kỷ có vấn đề về xử lý cảm giác, việc tự gây thương tích có thể là cách để:
- Tăng cường kích thích giác quan khi trẻ thiếu kích thích
- Làm dịu hệ thần kinh khi trẻ bị quá tải giác quan
- Tạo ra cảm giác mà trẻ có thể kiểm soát
Trung tâm Nhân Hòa cũng tiếp nhận nhiều trường hợp trẻ hay tự chà xát hoặc gãi quá mức làm tổn thương da (một hình thức tự kích thích cực đoan) ở những trẻ có ngưỡng đau trên bình thường.
4. Tìm kiếm sự chú ý
Khi trẻ nhận thấy rằng hành vi tự đánh mình khiến cha mẹ hoặc người chăm sóc đáp ứng mình ngay lập tức, trẻ có thể học được rằng đây là cách nhanh chóng để nhận được sự chú ý. Các hành vi phản ứng của người lớn có thể làm gia tăng thêm các hành vi này (đây được gọi là củng cố hành vi không mong muốn).
5. Tránh né hoạt động không thích
Trẻ có thể sử dụng hành vi tự gây thương tích để tránh né một tình huống khó chịu hoặc nhiệm vụ đang thực hiện. Nếu mỗi khi trẻ tự đánh mình, nhiệm vụ trẻ đang làm bị dừng lại, trẻ sẽ học được cách tiếp tục sử dụng hành vi này để thoát khỏi tình huống không mong muốn.
6. Lo âu, căng thẳng hoặc tức giận
Lo âu là vấn đề phổ biến ở trẻ tự kỷ. Khi trẻ cảm thấy căng thẳng và không có cách thích hợp để đối phó, tự gây thương tích có thể trở thành phương tiện giải tỏa. Các hành vi thường gặp như cắn tay, véo da, bứt tóc, lắc đầu.
Trẻ tự đánh mình khi tức giận là một hành vi đáng lo ngại nhưng không hiếm gặp, đặc biệt ở trẻ nhỏ hoặc trẻ có rối loạn phát triển như tự kỷ. Hành vi này thường là cách trẻ giải tỏa cảm xúc mạnh khi khả năng giao tiếp còn hạn chế hoặc chưa biết cách điều chỉnh cảm xúc phù hợp.
7. Nguyên nhân sinh lý học
Tiến sĩ Stephen M. Edelson, Giám đốc điều hành của Viện Nghiên cứu Tự kỷ, đề xuất rằng một số hành vi tự gây thương tích có thể liên quan đến các yếu tố sinh hóa học và di truyền (Autism Research Institute, 2025).
Hỗ trợ trẻ tự kỷ giảm hành vi tự đánh mình, làm đau bản thân
Dưới đây, Trung tâm Nhân Hòa xin chia sẻ các chiến lược hiệu quả để giúp trẻ giảm hành vi tự làm đau mình, tự gây thương tích:
1. Dạy kỹ năng giao tiếp thay thế
- Để giúp trẻ thể hiện nhu cầu và cảm xúc một cách thích hợp, những phương pháp sau nên được ưu tiên sử dụng:
- Bằng cách dạy ngôn ngữ ký hiệu, trẻ có thể sử dụng các cử chỉ đơn giản để biểu đạt những điều cần thiết.
- Hệ thống trao đổi hình ảnh (PECS) cho phép trẻ dùng hình ảnh để yêu cầu người khác những thứ trẻ muốn hoặc những việc trẻ muốn làm.
- Thiết bị giao tiếp thay thế (AAC) cung cấp các công cụ, như ứng dụng hoặc thiết bị, để hỗ trợ trẻ trong quá trình giao tiếp.
2. Điều trị vấn đề y tế tiềm ẩn
Luôn kiểm tra các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn có thể gây ra đau đớn hoặc khó chịu:
- Khám tai mũi họng để kiểm tra về vấn đề viêm tai
- Khám nha khoa định kỳ
- Theo dõi các vấn đề tiêu hóa của trẻ
- Kiểm tra các tình trạng đau mãn tính khác
3. Điều chỉnh môi trường và loại bỏ yếu tố kích hoạt
- Giảm kích thích giác quan quá mức (âm thanh lớn, ánh sáng chói, mùi mạnh)
- Tạo không gian yên tĩnh để trẻ có thể rút lui khi cảm thấy quá tải
- Sử dụng lịch trình trực quan và thông báo trước về các thay đổi
- Điều chỉnh nhiệm vụ để phù hợp với khả năng của trẻ
4. Cung cấp lựa chọn thay thế về cảm giác
Nhiều trẻ tự kỷ tự gây thương tích để đáp ứng nhu cầu cảm giác. Cung cấp các lựa chọn an toàn:
- Đồ chơi cảm giác: Bóng căng, đất nặn, đồ chơi nhựa dẻo
- Hoạt động vận động: Bạt nhún nhảy, đu đưa, bập bênh
- Áp lực sâu: Chăn nặng, áo nén hoặc ôm chặt lấy trẻ
5. Phản ứng thích hợp khi hành vi xảy ra
Nếu con bé có dấu hiệu tự làm đau bản thân, cha mẹ hãy thực hiện theo các bước sau:
- Phản ứng kịp thời nhưng nhẹ nhàng: Không tỏ ra quá lo lắng hay hoảng sợ. Hãy dùng các vật dụng hỗ trợ (nếu cần) để ngăn chặn hành vi tự làm đau tiếp diễn.
- Tìm cách thu hút sự chú ý của con: Dẫn dắt con tham gia vào một hoạt động khác, đảm bảo hoạt động này không thể thực hiện cùng lúc với hành vi tự gây thương tích.
- Nhắc nhở và hướng dẫn con sử dụng các cách giao tiếp khác: Khuyến khích con dùng những phương pháp giao tiếp đã học để nói lên những gì con đang cảm thấy hoặc cần.
6. Thiết lập cấu trúc và thói quen
Trẻ tự kỷ phát triển tốt hơn trong môi trường có cấu trúc và dự đoán được, cha mẹ hãy:
- Tạo lịch trình hàng ngày rõ ràng và nhất quán
- Sử dụng công cụ trực quan như bảng lịch trình và đồng hồ đếm ngược
- Lập kế hoạch cho các thời điểm khó khăn trong ngày
- Cung cấp sự hỗ trợ và giám sát nhiều hơn trong những thời điểm căng thẳng
7. Sử dụng tăng cường tích cực
Tăng cường các hành vi thích hợp và giai đoạn không có hành vi tự gây thương tích:
- Khen ngợi và chú ý khi trẻ sử dụng phương tiện giao tiếp thay thế
- Cung cấp phần thưởng cho những khoảng thời gian không có hành vi tự gây thương tích
- Dần dần kéo dài thời gian giữa các phần thưởng
Phương pháp điều chỉnh hành vi tự đánh mình ở trẻ
Cách hiệu quả để loại bỏ các hành vi tự làm đau bản thân, gây thương tích là thay thế bằng các hành vi tích cực. Cần thời gian để trẻ thay đổi và lỗ lực từ cả giáo viên và phụ huynh. Một số phương pháp hỗ trợ tích cực:
1. Phân tích hành vi ứng dụng (ABA)
ABA là phương pháp được chứng minh khoa học trong việc giảm hành vi tự gây thương tích thông qua:
- Xác định chức năng của hành vi
- Dạy kỹ năng giao tiếp và đối phó thay thế
- Tăng cường hành vi tích cực
- Điều chỉnh môi trường để giảm kích hoạt
2. Liệu pháp cảm giác
Với sự hướng dẫn của nhà trị liệu cảm giác, trẻ có thể học cách:
- Xử lý thông tin cảm giác hiệu quả hơn
- Đáp ứng nhu cầu cảm giác theo cách an toàn
- Điều chỉnh mức độ kích thích
3. Liệu pháp ngôn ngữ-lời nói
Tập trung vào việc phát triển kỹ năng giao tiếp để trẻ có thể biểu đạt nhu cầu và cảm xúc. Trong mô hình các chức năng giao tiếp, chức năng điều chỉnh hành vi của ngôn ngữ là chức năng quan trọng thường được áp dụng đối với trẻ tự kỷ.
- Trị liệu ngôn ngữ và giao tiếp giúp trẻ:
- Phát triển kỹ năng giao tiếp chức năng
- Dạy cách diễn đạt nhu cầu, cảm xúc và khó khăn
- Có thể sử dụng công cụ giao tiếp thay thế nếu cần
- Tập trung vào cả hiểu và biểu đạt ngôn ngữ
4. Trị liệu nhận thức – hành vi (CBT) được điều chỉnh:
Liệu pháp nhận thức – hành vi CBT hỗ trợ trẻ giảm đi các hành vi tự làm đau bản thân qua:
- Giúp trẻ lớn hơn và có ngôn ngữ phát triển tốt hơn
- Dạy nhận biết và quản lý cảm xúc
- Phát triển kỹ năng đối phó với lo âu và căng thẳng
- Củng cố tư duy tích cực và giải quyết vấn đề
5. Thuốc trong trường hợp cần thiết
Trong một số trường hợp, bác sĩ có thể kê thuốc để giúp giảm các triệu chứng như lo âu, hành vi ám ảnh hoặc tăng động. “Thuốc đôi khi được sử dụng khi hành vi rất nghiêm trọng hoặc kéo dài thời gian dài. Thuốc chỉ nên được sử dụng dưới sự chỉ đạo của bác sĩ thích hợp,” theo National Autistic Society (2020).
Ở Trung tâm Nhân Hòa, khi các trẻ có những hành vi tự làm đau mình, giáo viên sẽ can thiệp từ từ, từng bước một. Thay vì chỉ ngăn cấm, các thầy cô sẽ dạy các con những hành động khác để thể hiện nhu cầu hay cảm xúc của mình một cách tốt hơn. Các thầy cô cũng sẽ giúp trẻ hiểu hơn về thế giới xung quanh và cách tương tác với mọi người. Nhờ vậy, các con sẽ dễ dàng hòa nhập hơn, bớt đi những khó chịu khi không biết làm sao để người khác hiểu mình.
Lời kết
Khi trẻ tự đánh mình, tự làm đau bản thân và gây thương tích ở trẻ tự kỷ có thể rất đáng lo ngại, nhưng với sự hiểu biết về nguyên nhân và các chiến lược can thiệp thích hợp sẽ giúp trẻ giảm thiểu những hành vi này.
Mỗi đứa trẻ là khác nhau dựa theo nguyên nhân khởi phát hành vi và cần phương pháp tiếp cận riêng. Đây không chỉ là khó khăn của phụ huynh mà nhiều giáo viên cũng cảm thấy áp lực. Nếu con bạn đang có các hành vi tự gây thương tích, đừng chần chừ liên hệ với Trung tâm Nhân Hòa để được tư vấn và hỗ trợ chuyên nghiệp.
Tài liệu tham khảo:
- National Library of Medicine. (2017). Brief Report: Prevalence of Self-injurious Behaviors among Children with Autism Spectrum Disorder—A Population-Based Study
- National Library of Medicine. (2019). Self-injurious behaviors in children with autism spectrum disorder enrolled in the Study to Explore Early Development
- Autism Research Institute. (2025). Self Injury in Autism: Causes and Interventions.
- National Autistic Society. (2020). Self-injurious behaviour – a guide for all audiences.
- Steinberg, S. (2018). 3 Techniques to Stop Self Injurious Behavior of Children with Autism.
