Phụ huynh có thường nghe về thông tin trẻ tự kỷ hay đánh bạn, cắn bạn, đẩy hoặc có hành vi mạnh bạo với người khác? Đây là tình trạng gây nhiều lo lắng và ảnh hưởng đến khả năng hòa nhập của một số trẻ, nhưng có thể được cải thiện qua các phương pháp can thiệp hành vi và phát triển kỹ năng tương tác giao tiếp.
Bài viết này Trung tâm Nhân Hòa sẽ giúp phụ huynh hiểu rõ nguyên nhân của hành vi đánh bạn ở trẻ tự kỷ và các giải pháp giảm thiểu.
Tại sao trẻ tự kỷ lại có hành vi đánh bạn?
Hành vi đánh bạn không xuất hiện ở hầu hết trẻ tự kỷ, nhưng có một số trường hợp có những hành vi làm đau bạn cùng lớp. Hành vi đánh bạn ở trẻ tự kỷ thường không xuất phát từ ý muốn gây hại như nhiều người lầm tưởng, mà có nguyên nhân sâu xa liên quan đến đặc điểm của rối loạn phổ tự kỷ.
- Giao tiếp thay thế: Khi không có khả năng diễn đạt nhu cầu, cảm xúc hoặc sự khó khăn về ngôn ngữ lời nói, trẻ có thể dùng hành động thể chất như đánh, cắn hoặc đẩy bạn để giao tiếp. Ví dụ: bé An, khi muốn chơi với quả bóng nhưng không biết nói ‘Cho tớ bóng!’, An có thể đẩy bạn ra để giành lấy.
- Thay đổi thói quen: Trẻ tự kỷ thường phụ thuộc vào thói quen và khó thích nghi với thay đổi. Sự gián đoạn trong lịch trình quen thuộc có thể dẫn đến lo âu và hành vi đánh bạn. Ví dụ trường hợp trẻ bị bạn khác lấy mất đồ chơi yêu thích hay chiếc ghế bạn hay ngồi. Hoặc trường hợp bé Sang luôn ngồi chiếc ghế màu xanh lá trong giờ ăn trưa và hôm nay chiếc ghế đó bị bạn khác ngồi mất. Sang có thể lao vào xô ngã bạn để giành lại ghế mà không hiểu rằng bạn không cố ý.
- Thiếu hiểu biết về không gian cá nhân: Nhiều trẻ không hiểu khái niệm về không gian cá nhân và cách tương tác phù hợp, khiến các hành động như đẩy bạn có thể là nỗ lực tạo khoảng cách khi cảm thấy bị xâm phạm.
- Học hỏi và bắt chước không phù hợp: Một số trẻ có thể bắt chước hành vi hung tính từ những gì nhìn thấy trong phim ảnh, trò chơi hoặc từ những người xung quanh mà không hiểu đấy là hành vi không phù hợp.
- Khó khăn chơi luân phiên, chờ đợi: Trẻ thường có xu hướng chơi một mình và nhiều trẻ sẽ không hiểu việc luân phiên, chờ đợi khi chơi cùng bạn. Điều này có thể dẫn đến sự tranh giành và xuất hiện các hành vi không mong muốn.
- Khó khăn trong việc kiểm soát cảm xúc: Trẻ thường gặp thách thức lớn trong việc nhận diện, hiểu và khả năng điều chỉnh cảm xúc của mình, dẫn đến các hành vi bùng nổ như cãi cọ và đánh bạn. Ví dụ: bé cảm thấy quá tải vì tiếng ồn, nhưng không biết cách diễn đạt, bé có thể che tai và cắn nhẹ vào tay người lớn để báo hiệu sự khó chịu.
Các hành vi đánh – làm đau bạn ở trẻ tự kỷ
Một số phụ huynh than phiền con không hòa nhập được ở trên lớp và bị giáo viên nhiều lần nhắc nhở vì có các hành vi đánh bạn như:
- Dùng tay đánh bạn
- Cắn, véo, cào bạn
- Xô đẩy
- Giật tóc
- Ném đồ
- Tự lao vào người khác
Mặc dù những hành vi không mong muốn này cũng có thể xuất hiện ở bình thường. Nhưng với trẻ tự kỷ, chúng lại là tiếng chuông báo động về những khó khăn sâu sắc hơn trong giao tiếp, điều hòa cảm giác và kiểm soát cảm xúc. Đây cũng là một số điểm khác biệt khiến trẻ gặp nhiều khó khăn.
Ngoài ra, những sự khó khăn về ngôn ngữ giao tiếp cũng khiến trẻ khó có thể giải thích hoặc tường thuật về sự việc dẫn đến sự hiểu lầm và dần bị xa lánh.
Hậu quả của hành vi đánh bạn đối với trẻ tự kỷ
Hành vi đánh bạn có thể gây ra nhiều hậu quả tiêu cực cho trẻ tự kỷ, ảnh hưởng đến cả sự phát triển xã hội, cảm xúc và cơ hội học tập. Hiểu rõ những hậu quả này giúp phụ huynh nhận thức hơn về tầm quan trọng của việc can thiệp hành vi không phù hợp cho trẻ.
- Cô lập xã hội, giảm cơ hội học tập và phát triển: Trẻ khác sẽ tránh xa và không muốn chơi cùng trẻ thường xuyên đánh người, khiến trẻ tự kỷ mất cơ hội quý giá để phát triển kỹ năng xã hội.
- Bị từ chối trong môi trường học đường: Một số trường học có thể từ chối hoặc yêu cầu trả trẻ hay đánh bạn trở về môi trường gia đình, làm hạn chế cơ hội giáo dục hòa nhập của bé.
- Áp lực cho gia đình: Phụ huynh có thể ngần ngại đưa trẻ đến nơi công cộng hoặc tham gia các hoạt động xã hội do lo ngại về hành vi, dẫn đến sự cô lập của cả gia đình và người thân.
- Tác động tâm lý cho trẻ: Khi lớn lên, trẻ có thể nhận thức được sự khác biệt của bản thân và các phản ứng tiêu cực từ người khác, từ đó ảnh hưởng đến lòng tự trọng và sức khỏe tâm thần của trẻ.
Giải pháp hạn chế đánh bạn ở trẻ tự kỷ
Can thiệp sớm và điều chỉnh hành vi phù hợp chính là chìa khóa để giúp trẻ tự kỷ giảm hành vi đánh bạn và phát triển các kỹ năng tương tác tích cực. Dưới đây là các phương pháp điều chỉnh hành vi được chứng minh hiệu quả mà phụ huynh và giáo viên có thể áp dụng.
Can thiệp hành vi ứng dụng (ABA)
Can thiệp hành vi ứng dụng (Applied Behavior Analysis – ABA) là một trong những phương pháp hiệu quả nhất để giảm thiểu hành vi hay đánh bạn ở trẻ tự kỷ.
- Phân tích chức năng hành vi: Xác định chính xác nguyên nhân đằng sau hành vi đánh bạn – trẻ đang tìm kiếm điều gì hoặc tránh né điều gì thông qua hành vi này? Trẻ đang muốn lấy đồ chơi hay muốn né tránh điều làm bé khó chịu.
- Dạy hành vi thay thế: Xác định những hành vi không phù hợp và thay thế bằng các hành vi tích cực hơn. Ví dụ: dạy cho trẻ cách thể hiện nhu cầu như xòe tay xin, hay chờ đợi khi đến lượt khi chơi.
- Hệ thống củng cố: Sử dụng phần thưởng và lời khen ngay lập tức khi trẻ sử dụng hành vi thay thế tích cực, giúp tăng cường hành vi mong muốn.
Dạy trẻ tự kỷ tương tác với bạn tốt hơn
Phát triển kỹ năng tương tác giao tiếp là nền tảng quan trọng để giảm hành vi ở những trẻ tự kỷ có xu hướng đánh bạn, đôi khi làm đau cha mẹ, giáo viên hoặc tự làm đau bản thân. Khi trẻ có phương tiện hiệu quả để biểu đạt nhu cầu và cảm xúc, nhu cầu sử dụng hành vi hung hăng sẽ giảm đáng kể.
- Phát triển giao tiếp chức năng:
- Dạy cách yêu cầu đồ vật, hoạt động mong muốn
- Hướng dẫn cách từ chối hoặc nói “không” phù hợp
- Dạy cách yêu cầu giúp đỡ khi gặp khó khăn
- Phát triển kỹ năng thông báo cảm giác khó chịu hoặc quá tải
- Sử dụng công cụ giao tiếp hỗ trợ:
Hệ thống trao đổi hình ảnh (PECS) cho trẻ chưa phát triển ngôn ngữ nói- Bảng giao tiếp với hình ảnh hoặc biểu tượng. Ví dụ: Bé chỉ hình “con xin bóng” để muốn lấy quả bóng
- Cử chỉ và ngôn ngữ ký hiệu đơn giản. Ví dụ: dùng cử chỉ “lắc đầu” khi không thích.
- Dạy cách diễn đạt cảm xúc:
- Sử dụng “Bảng hình cảm xúc” để trẻ chỉ mức độ cảm xúc
- Dạy từ vựng cảm xúc phù hợp với khả năng ngôn ngữ của trẻ
- Sử dụng câu chuyện xã hội giúp trẻ hiểu hậu quả hành vi và cách ứng xử phù hợp trong tương tác với bạn bè.
Cha mẹ tham khảo video dạy trẻ diễn tả cảm xúc dưới đây:
Trung tâm Nhân Hòa dạy can thiệp cho trẻ tự kỷ theo hình thức can thiệp cá nhân 1-1, điều chỉnh – thay thế các hành vi không mong muốn bằng hành vi phù hợp. Ngoài ra, khi cho trẻ đi học, phụ huynh cũng nên thông báo với giáo viên về tình trạng của con để được hỗ trợ tốt hơn.
Tham khảo thêm
Khi trẻ tự kỷ hay đánh bạn có thể bé sẽ có những hành vi khác, ảnh hưởng đến khả năng phát triển và hòa nhập của bé. Ngoài ra, một số hành vi của trẻ tự kỷ thường gặp khác cũng khiến trẻ gặp khó khăn trong sinh hoạt và học tập cần được khắc phục để trẻ phát triển tốt hơn.
Hành vi đánh bạn ở trẻ tự kỷ là một thách thức phức tạp nhưng có thể được cải thiện với sự hiểu biết, kiên nhẫn và can thiệp đúng đắn. Điều quan trọng là phụ huynh và người chăm sóc hiểu rằng hành vi này thường không xuất phát từ ý định xấu mà là biểu hiện của những khó khăn cơ bản trong giao tiếp, xử lý cảm giác và điều chỉnh cảm xúc.
Hành trình giúp trẻ tự kỷ phát triển cách tương tác tích cực có thể đầy thách thức. Thực sự giáo viên gặp nhiều áp lực khi dạy những trẻ có xu hướng mạnh bạo như vậy. Nhưng với sự hỗ trợ đúng đắn, tận tâm, trẻ có thể học được các kỹ năng mới và cũng là thành quả ban đầu cho sự cố gắng của cha mẹ, giáo viên. Mỗi bước tiến, dù nhỏ, đều đáng được ghi nhận và khuyến khích.
